Adam Smit je suviše važan mislilac da bi se čitao kroz gotove ideološke šablone. Njegovo delo ne pripada nijednoj savremenoj doktrini u jednostavnom i neposrednom smislu, a najmanje onoj vrsti neoliberalnog narativa koja u njemu želi da vidi svog potpunog i nedvosmislenog preteču. Upravo zato prema Smitu treba pokazati onu vrstu intelektualnog poštovanja koja podrazumeva pažljivo čitanje, istorijsku meru i svest o složenosti njegovog mišljenja.

Zato se povodom 250 godina od objavljivanja Bogatstva naroda vredi vratiti samom Smitu, a ne samo njegovim naknadnim upotrebama. To je i razlog zbog kojeg želim da se osvrnem na tekst Mijata Lakićevića objavljen na Peščaniku. Moj cilj nije osporavanje Smitovog značaja, već upravo suprotno: da ga zaštitim od pojednostavljenih interpretacija koje od jednog od utemeljivača političke ekonomije prave gotovo jednodimenzionalnog glasnogovornika današnjeg liberalnog ili neoliberalnog pogleda na svet. A Smit je, bez sumnje, bio mnogo složeniji mislilac od toga.

Problem Lakićevićevog teksta nije toliko u tome što brani liberalizam, koliko u tome što praktično svodi Smita na nekoliko teza: da privatni interes spontano proizvodi opšte dobro, da slobodna trgovina prirodno vodi miru i da su savremeni problemi sveta pre svega posledica odstupanja od jednog inače zdravog liberalnog poretka. Tako se kriza neoliberalizma prikazuje kao spoljašnji kvar, a ne kao rezultat unutrašnjih protivrečnosti samog kapitalističkog razvoja.

Osnovna greška takvog pristupa jeste poistovećivanje Adama Smita sa savremenim neoliberalizmom. Smit jeste branio tržište protiv merkantilističkih privilegija, ali to ga nipošto ne čini apologetom krupnog biznisa niti vernikom u spontanu harmoniju interesa. Naprotiv, u njegovom delu trgovci i proizvođači često se pojavljuju kao akteri skloni monopolskim težnjama i političkom pritisku na zakonodavce. Njegovo poverenje u tržište nije podrazumevalo poverenje u poslovne ljude kao društvenu klasu. O tome je pisao sa izuzetnom otvorenošću: „Ljudi koji se bave istim poslom retko se sastanu, čak i radi druženja i razonode, a da razgovor na kraju ne preraste u neku vrstu zavere protiv javnosti ili u dogovor kako da se podignu cene.“

Taj često citirani pasus nije usputna opaska. On pokazuje koliko je Smit bio svestan opasnosti od kartela, monopola i koordinisanog delovanja privatnih interesa protiv javnosti. Upravo zato nije ubedljivo čitati ga kao mislioca koji u ekonomskim akterima vidi prirodne nosioce opšteg dobra. Ako se iz njegovog dela izdvoji samo ideja slobodnog tržišta, a zanemari njegova trajna sumnja prema trgovačkim i vlasničkim interesima, dobija se pojednostavljena slika koja mnogo više govori o savremenoj ideologiji nego o samom Smitu.

Druga pogrešna interpretacija jeste svođenje Smita na formulu po kojoj........

© Peščanik