Ekonomi tarihi bize şunu öğretir: Kavramlar ölmez, sadece biçim değiştirir. Bugün “merkantilizm bitti” diyenler, onun yalnızca klasik formuna bakar. Oysa zihniyet hâlâ yaşıyor—hem de çok daha sofistike, çok daha stratejik ve ne yazık ki çok daha yıkıcı sonuçlarla. 16. yüzyılda devletler altın ve gümüş biriktirerek güç kazanacaklarına inanıyordu. Bugün ise bu anlayış; enerji kaynakları, ticaret yolları ve jeoekonomik etki alanları üzerinden yeniden inşa ediliyor. Araçlar değişti, ancak amaç aynı kaldı: gücü elde tutmak ve genişletmek.

Ancak bu yeni dönemi yalnızca kavramsal bir çerçevede ele almak, sahadaki gerçeği eksik bırakır. Çünkü bugün dünya sadece ekonomik rekabetin değil, aynı zamanda sıcak çatışmaların da içinden geçiyor. İnsanlar hayatını kaybediyor, şehirler yıkılıyor, toplumlar parçalanıyor.

İşte tam da bu noktada şu gerçeği görmek gerekiyor: Ekonomi ile savaş artık birbirinden ayrı iki alan değil, iç içe geçmiş bir güç mekanizmasıdır.

Son dönemde Amerika Birleşik Devletleri’nin İran ve Venezuela gibi ülkelerle yaşadığı gerilimleri yalnızca “siyasi kriz” başlığı altında okumak, eksik bir analiz olur. Bu hamlelerin arka planında çok daha derin bir ekonomik akıl, daha doğrusu bir “küresel güç matematiği” vardır.

Petrol burada sadece bir emtia değil; bir kaldıraçtır.

Enerji arzını kontrol eden bir ülke, sadece ekonomik değil; aynı zamanda jeopolitik üstünlük de elde eder. Çünkü enerji, üretimin de, sanayinin de, askeri kapasitenin de temel girdisidir. Bu nedenle petrol sahaları üzerinde kurulan etki, aslında küresel sistemin sinir uçlarına dokunmak anlamına gelir.

Tam da bu noktada modern merkantilizmin izlerini görmeye başlıyoruz.

Klasik merkantilizmde devletler, zenginliği sınırlı bir pasta olarak görür ve o pastadan daha büyük pay almak için diğer aktörleri dışlamaya çalışırdı. Bugün de benzer bir yaklaşım, enerji ve ticaret üzerinden yeniden üretiliyor. ABD’nin enerji zengini coğrafyalarda kurmak istediği etki, yalnızca kendi ihtiyacını karşılamak değil; aynı zamanda rakiplerinin hareket alanını daraltmaktır.

Özellikle Çin gibi yükselen ekonomik aktörler düşünüldüğünde, enerjiye erişim meselesi doğrudan büyüme kapasitesine etki eder. Bu nedenle enerji coğrafyalarında kurulan her baskı, aslında küresel rekabetin görünmeyen ama en belirleyici cephesidir.

Ancak burada kritik bir ayrım yapmak gerekir.

Bugün yaşananlar klasik anlamda bir sömürgecilik değildir. Hiçbir ülke doğrudan bir başka ülkeyi yönetmiyor. Fakat bunun yerine çok daha rafine bir yöntem uygulanıyor: etki alanı oluşturmak. Ekonomik yaptırımlar, ambargolar, finansal baskılar ve diplomatik hamleler; modern dünyanın güç projeksiyon araçları haline gelmiş durumda.

Bu yeni düzeni anlamak için belki de en doğru kavram şudur: Jeoekonomik merkantilizm.

Bu düzende devletler:

• Altın biriktirmiyor ama enerji yollarını kontrol ediyor • Koloniler kurmuyor ama pazarları yönlendiriyor • Toprak işgal etmiyor ama ekonomik bağımlılık oluşturuyor

Ve çoğu zaman bu ekonomik hamleler, sahadaki çatışmalarla doğrudan iç içe geçiyor.

Bugün savaşlar iki katmanda yürütülüyor.

Bir yanda sahada silahların konuştuğu, can kayıplarının yaşandığı gerçek bir mücadele; diğer yanda ise piyasalar üzerinden yürüyen, yaptırımlar ve enerji politikalarıyla şekillenen görünmeyen bir savaş.

Ve çoğu zaman bu iki alan birbirini besliyor.

Enerji hatları üzerindeki bir gerilim, sahada çatışmayı tetiklerken; sahadaki bir çatışma da küresel enerji fiyatlarını ve ticaret dengelerini yeniden şekillendiriyor. Bu karşılıklı etkileşim, modern merkantilist zihniyetin en somut yansımasıdır.

Ancak burada altı çizilmesi gereken en önemli gerçek şudur:

Bu mücadele yalnızca devletler arasında yaşanmıyor—bedelini insanlar ödüyor.

Ekonomik yaptırımlar bir veri setinde rakam olarak görünür. Ama sahada bu; hastaneye ulaşamayan bir insan, elektriksiz kalan bir şehir, yerinden edilen milyonlar demektir. Enerjiye erişim mücadelesi, bazen bir coğrafyanın kaderini doğrudan belirler.

Bu nedenle bugünün dünyasını yalnızca “ekonomik rekabet” olarak okumak yetersizdir. Aynı zamanda bu sürecin insani maliyetini de merkeze almak gerekir.

Sonuç olarak şunu net bir şekilde ifade edebiliriz:

Merkantilizm tarih sahnesinden çekilmedi, sadece biçim değiştirdi.

Ekonomi ile jeopolitik iç içe geçti.

Ve güç mücadelesi artık sadece ülkelerin değil, toplumların kaderini belirleyen bir sürece dönüştü.

Bu yeni düzende asıl mesele yalnızca gücü elde etmek değil; o gücü nasıl kullandığınızdır.

Çünkü kalıcı güç, sadece kaynakları kontrol etmekle değil; aynı zamanda insanı merkeze alan bir denge kurabilmekle mümkündür.

© Para Borsa