KUR’AN’IN MEDENİYET TASAVVURU VE İLMÎ ZİHNİYET
KUR’AN’IN MEDENİYET TASAVVURU VE İLMÎ ZİHNİYET
Medeniyet çoğu zaman şehirleşme, kurumlaşma, bilim, sanat ve teknolojiyle birlikte anılır. Kültür ise bir toplumun değer dünyasını, inançlarını, ahlâkını ve hayat anlayışını ifade eder. Bu bakımdan medeniyet insanlığın daha çok maddî, kültür ise manevî yönünü temsil eder. [1] Kültürün medeniyetle ilişkisi, ruhun bedenle ilişkisine benzetilebilir. Medeniyet farklılıkları maddî ilerleme, kültür farklılıkları ise manevî gelişme düzeyindeki farklılıklardan doğar. Bir milletin kültürü de büyük ölçüde dinî ve ahlâkî eğitim ve öğretimin etkisi altında gelişen fikir ve ideallerden oluşur. Dolayısıyla din, kültürün şekillenmesinde ve medeniyetin yön kazanmasında önemli bir işleve sahiptir.
Mirza Beşiruddin Mahmud Ahmed’in bu konudaki değerlendirmeleri dikkat çekicidir. Ona göre kültür ile medeniyet her zaman aynı ölçüde gelişmez. Tarihte bazı toplumlar maddî bakımdan yüksek bir medeniyet seviyesine ulaşmalarına rağmen aynı ölçüde köklü bir kültür oluşturamamışlardır. Roma İmparatorluğu siyasî ve askerî gücüyle büyük bir medeniyet kurmuş, ancak bu medeniyet uzun süre sağlam bir ahlâkî ve fikrî temele dayanmamıştır. Buna karşılık Hıristiyanlık, ilk dönemlerinde yeni bir medeniyet meydana getirmemiş, fakat güçlü bir inanç ve ahlâk kültürü oluşturmuştur. Daha sonra bu iki unsurun birleşmesi, Avrupa medeniyetinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Yahudilikte de din ile toplumsal hayatı bütünleştirme çabası görülmüş, ancak bu bütünleşme her zaman aynı ölçüde gerçekleşmemiştir. Mahmud Ahmed’e göre din, kültür ve medeniyet arasındaki en kapsamlı ve dengeli bütünleşme ise Kur’an’da ortaya konulmuştur. [2]
Gerçekten de Kur’an, insanı yalnızca bireysel ibadetlerle yükümlü bir varlık olarak değil; yeryüzünü imar etmek, adaleti gerçekleştirmek, ilim üretmek ve erdemli bir toplum inşa etmekle sorumlu bir özne olarak görür. Bu anlayışta medeniyet, yalnızca maddî imkânların çoğalmasından ibaret değildir. Maddî gelişmenin ahlâkî ve manevî ilkelerle yönlendirilmesi de önemlidir. Çünkü medeniyetin insan hayatına gerçek anlamda katkı sağlaması, sahip olunan imkânların hangi amaçlarla ve nasıl kullanıldığıyla yakından ilgilidir.
Medeniyetin oluşmasında birtakım şartlar ve temeller bulunmaktadır. Will Durant’a göre bunlar jeolojik, coğrafî, ekonomik, ırkî ve psikolojik şartlarla; ekonomik, siyasî, ahlâkî ve zihnî temellerden oluşur. Kültürün ziraatı, medeniyetin ise şehri hatırlatması, bu iki kavramın farklı yönlerini göstermesi bakımından anlamlıdır. [3] Kenneth Boulding de medeniyetin başlıca alametlerinden birinin şehir olduğunu belirtir. Ona göre Babil’deki astronomi, Eski Yunanlıların geometrisi ve Arapların cebiri, gelecekte ortaya çıkacak büyük bilgi ve teknoloji birikiminin müjdecileridir. Bu değerlendirmeler, medeniyetin insanın bilgi üretme, tabiatı tanıma ve yaşadığı çevreyi dönüştürme faaliyetleriyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. [4]
Medeniyet, insanın meydana getirdiği ve geliştirdiği bir bütündür. Onun özünü ve yönünü belirleyen de insandır. İnsan emeğinin ve düşüncesinin izini taşımayan bir eserin medeniyet içinde yer alması mümkün değildir. İnsan, düşünmeye, içinde yaşadığı çevreyi değiştirmeye ve bulunduğu yere kendi damgasını vurmaya başladıkça medeniyet de ortaya çıkmıştır. Bu bakımdan medeniyetin doğuşunda insandan sonra tabiat gelir. İnsan, yaşadığı tabiatı tanımak, onun imkânlarından yararlanmak ve onu işlemek suretiyle medeniyetini kurar. Ağaç bulunmayan bir yerde ağaçla, taş bulunmayan bir yerde taşla ilgili kültür eserlerine rastlanmaması, tabiat ile medeniyet arasındaki ilişkinin göstergelerindendir.
Kur’an’a göre ay, yıldızlar, güneş ve bütün kâinat insanın istifadesine sunulmuştur. İnsan, aklını ve yeteneklerini kullanarak bu imkânlardan yararlanacak ve medeniyetini kuracaktır. Allah, insanın bu görevini yerine........
