YENİDEN İSLÂMÎ MEDENİYET MÜMKÜN MÜ? 1 – MODERN MEDENİYETİN BÜYÜK ÇELİŞKİSİ: İNSAN DÜNYAYA HÜKMETTİ, KENDİNE HÜKMEDEMEDİ
Yeniden İslâmî Medeniyet Mümkün mü? – 1 MODERN MEDENİYETİN BÜYÜK ÇELİŞKİSİ: İNSAN DÜNYAYA HÜKMETTİ, KENDİNE HÜKMEDEMEDİ
Medeniyet tartışmasına doğru yerden başlayabilmek için önce medeniyetin ne olduğunu açıklamak gerekir. Çünkü bugün medeniyet çoğu zaman gelişmiş ekonomi, ileri teknoloji, güçlü devlet, düzenli şehirler, yüksek eğitim seviyesi ve maddî refahla özdeşleştirilmektedir. Oysa bunların tamamı bir medeniyetin araçları veya sonuçları olabilir, fakat hiçbiri tek başına medeniyet değildir. Medeniyet, bir toplumun insan, Allah, hayat, ölüm, bilgi, ahlâk, özgürlük, servet, iktidar, tabiat ve gelecek hakkında verdiği temel cevapların düşünceye, davranışa, ilişkilere, kurumlara ve nihayet gündelik hayata dönüşmüş biçimidir. Bu nedenle bir toplumun medeniyetini anlamak istiyorsak yalnızca yollarına, fabrikalarına, üniversitelerine veya şehirlerine değil; nasıl bir insan yetiştirdiğine, neyi başarı kabul ettiğine, neyi kutsallaştırdığına, çocuklarına hangi hayatı öğrettiğine, zayıflarına nasıl davrandığına, serveti nasıl dağıttığına, gücü nasıl sınırladığına ve tabiatla nasıl ilişki kurduğuna bakmamız gerekir. Medeniyet gerçekte bir toplumun dünyaya verdiği cevaptan önce “İnsan niçin yaşıyor?” sorusuna verdiği cevaptır.
Modern medeniyet bu açıdan incelendiğinde insanlık tarihinin en büyük paradokslarından biriyle karşılaşırız. İnsan tabiat üzerinde daha önce sahip olmadığı bir güç elde etmiş, hastalıkların önemli bir bölümünü kontrol altına almış, kıtalar arasındaki mesafeyi saatlere indirmiş, dünyanın öbür ucundaki insanla saniyeler içerisinde konuşabilir hâle gelmiş, uzaya araç göndermiş, atomu parçalamış, genetik yapıya müdahale edebilmiş ve nihayet kendi zihinsel faaliyetlerinin bazılarını taklit edebilen yapay zekâ sistemleri geliştirmiştir. Fakat aynı insan bütün bu güç artışına rağmen savaşları ortadan kaldıramamış, açlığı bütünüyle bitirememiş, ekonomik adaleti sağlayamamış, çevre tahribatını durduramamış, yalnızlığı aşamamış, aileyi korumakta zorlanmış ve “Niçin yaşıyorum?” sorusuna ortak bir cevap üretememiştir. İnsan dış dünyaya hükmetmeyi öğrendi; fakat arzularına, ihtiraslarına ve güç tutkusuna hükmetmekte aynı başarıyı gösteremedi. Modern medeniyetin temel problemi tam olarak burada başlamaktadır.
İLERLEME VAR, FAKAT NEREYE?
Modern dünyanın en güçlü kavramlarından biri “ilerleme”dir. İnsanlık daha hızlı ulaşıyor, daha fazla üretiyor, daha uzun yaşayabiliyor, daha çok veri işliyor ve daha gelişmiş makineler yapıyor. Bunların her biri önemlidir. Fakat “ilerliyoruz” cümlesinin içerisinde çoğu zaman sorulmayan büyük bir soru bulunmaktadır: Nereye doğru ilerliyoruz? Hız tek başına ilerleme değildir. Yanlış istikamete giden bir aracın hızlanması onu hedefine yaklaştırmaz, aksine hedeften daha hızlı uzaklaştırır. Bu nedenle gerçek ilerleme yalnızca insanın yapabileceklerinin artmasıyla değil, yapması gerekenleri daha doğru belirleyebilmesiyle mümkündür.
Nükleer fizik hem enerji üretmek hem şehirleri yok etmek için kullanılabilir. Genetik bilgi hastalıkların tedavisinde kullanılabileceği gibi insan üzerinde tartışmalı müdahalelerin aracına da dönüşebilir. Yapay zekâ eğitimi yaygınlaştırabilir, hastalıkların teşhisini kolaylaştırabilir ve ağır işleri azaltabilir; aynı teknoloji insan davranışlarını yönlendirmek, kitlesel gözetimi büyütmek veya manipülasyonu güçlendirmek için de kullanılabilir. Dolayısıyla teknoloji ahlâk üretmez. İnsanın elindeki gücün büyümesi, insanın ahlâkının da büyüdüğünü göstermez. Modern medeniyetin temel yanılgılarından biri teknik ilerleme ile insanî ilerlemeyi birbirine karıştırmasıdır.
İNSAN MERKEZE ALINDI, SONRA İNSAN ÖLÇÜLEBİLİR BİRİME DÖNÜŞTÜ
Modern düşüncenin büyük iddialarından biri insanı merkeze almaktı. İnsan geleneksel otoritelerden bağımsızlaşacak, kendi aklıyla dünyasını kuracak ve kaderinin sahibi olacaktı. Fakat zaman içerisinde ilginç bir dönüşüm yaşandı: Merkeze alınan insan giderek ekonomik ve bürokratik sistemlerin içerisinde ölçülebilir bir birime dönüştü. Ekonomi için tüketici, şirket için çalışan, siyaset için seçmen, dijital platform için kullanıcı, reklam sektörü için hedef kitle, veri ekonomisi için davranış örüntüsü hâline geldi.
Bugün insanın değeri farkında olunmadan ölçülebilir göstergeler üzerinden tanımlanabilmektedir: Ne kadar kazanıyorsun? Hangi okuldan mezunsun? Hangi arabayı kullanıyorsun? Kaç takipçin var? Ne kadar görünürsün? Nerede yaşıyorsun? Hangi markayı kullanıyorsun? Böylece insanın “kim olduğu”, giderek “nelere sahip olduğu ve nasıl göründüğü” üzerinden okunmaya başlanır.
Sonuçta modern insan yalnızca başkalarıyla değil, sürekli kendisiyle yarışmaktadır. Daha başarılı, daha zengin, daha genç, daha güzel, daha görünür ve daha üretken olması gerektiği telkin edilir. Durmak başarısızlık, kanaat geri kalmışlık, sade hayat yetersizlik gibi algılanabilir. İnsan kendisini sürekli geliştirilmesi gereken bir projeye dönüştürür. Fakat hiçbir başarı son durak değildir; ulaşılan her hedefin arkasından yenisi gelir. Böylece modern insanın önündeki yarışın bitiş çizgisi sürekli ileri taşınır.
Modern medeniyet insanı özgürleştirme iddiasıyla ortaya çıkmıştır. Fakat özgürlük yalnızca önündeki dış engellerin kaldırılması olarak tanımlandığında önemli bir soru cevapsız kalmaktadır: İnsan neden özgürleşmektedir ve özgürlüğünü ne için kullanacaktır?
İnsanın istediği ürünü satın alabilmesi, istediği eğlenceyi........
