menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

LAİKLEŞEN DİN, İLAHLAŞAN İNSAN

84 0
13.09.2026

LAİKLEŞEN DİN, İLAHLAŞAN İNSAN

İslâm düşüncesinin en temel meselesi, yalnızca Allah’ın varlığına inanmak değil, Allah’ın insan ve hayat üzerindeki hüküm ve belirleme hakkını kabul etmektir. Tevhid, Allah’ı gökyüzünde kabul edip yeryüzünü insan iradesine terk eden parçalanmış bir inanç değildir. Allah’ın yaratıcı olduğunu kabul etmek ile O’nun hüküm sahibi olduğunu kabul etmek birbirinden ayrılamaz. Çünkü yaratanın anlam verme, ölçü koyma, iyi ile kötüyü belirleme ve insanın nasıl yaşaması gerektiğine dair nihai hükmü bildirme hakkı vardır. Kur’an’ın “Hüküm yalnızca Allah’ındır” (Yûsuf, 12/40) ifadesi bu nedenle sadece mahkeme veya devlet yönetimiyle ilgili dar bir siyasi cümle değildir; insanın varoluşunu kuşatan bir egemenlik ilkesidir. İnsan kime kulluk edeceğini, neyi kutsal sayacağını, neyin helal ve haram olduğunu, adaletin hangi ölçüyle tanımlanacağını, servetin hangi ahlaka tabi olacağını, ailenin hangi değerler üzerine kurulacağını, toplumsal ilişkilerin hangi sınırlar içerisinde gerçekleşeceğini belirlerken nihai ölçüyü kendisinden üretmeye başladığında mesele artık yalnızca “farklı bir siyasi tercih” olmaktan çıkar. Burada daha derin bir soru ortaya çıkar: Hayat üzerinde son sözü kim söyleyecektir? Allah mı, insan mı?

Dinin laikleşmesi tam da bu sorunun merkezinde anlaşılmalıdır. Laikleşme yalnızca devlet ile dinin kurumsal olarak ayrılması şeklinde okunursa meselenin düşünsel derinliği gözden kaçar. Daha köklü anlamıyla dinin laikleşmesi, Allah’ın hayat üzerindeki belirleyiciliğinin sınırlandırılmasıdır. Böyle bir anlayışta Allah bütünüyle inkâr edilmek zorunda değildir. İnsan Allah’a inanabilir, ibadet edebilir, dua edebilir, kutsal günleri yaşayabilir; fakat ekonomi, siyaset, hukuk, eğitim, kültür, toplumsal düzen ve kamusal hayat söz konusu olduğunda başka ölçüleri nihai belirleyici kabul edebilir. Böylece din ortadan kaldırılmadan etkisizleştirilmiş olur. Allah vardır fakat hükmü hayatın tamamını kuşatmaz; vahiy kutsaldır fakat belirleyici değildir; Kur’an okunur fakat toplumsal tasavvur başka düşünce sistemlerinden alınır. Dinin varlığına izin verilir, fakat hayatı kurmasına izin verilmez. Bu, dini reddetmekten daha farklı ve kimi zaman daha görünmez bir dönüşümdür; çünkü din korunuyor görünürken fonksiyonu değiştirilmiştir. İbadetin dini olmaya devam eder fakat düzenin dini olmaktan çıkar; vicdanda yaşar fakat toplumsal hayatın kurucu ölçüsü olmaktan uzaklaştırılır.

Tevhid ise bu parçalanmayı reddeder. “De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi Allah içindir.” (En‘âm, 6/162) ayeti, kulluğun yalnızca belli ibadet zamanlarına ait olmadığını ortaya koyar. Buradaki “hayatım” kelimesi son derece belirleyicidir. Çünkü hayat Allah’a aitse insan hayatın herhangi bir alanını Allah’tan bağımsız mutlak egemenlik sahasına dönüştüremez. Tevhid bu anlamıyla insanın alnını yalnızca secdede Allah’a yöneltmek değil, düşüncesini, değerlerini, ilişkilerini ve toplumsal tasavvurunu da Allah karşısındaki kulluk bilinci içerisinde kurmaktır. İslâm’ın “lâ ilâhe illallah” sözü bu yüzden yalnızca metafizik bir tanımlama değildir. Önce “lâ ilâhe” diyerek sahte mutlaklıkları reddeder, ardından “illallah” diyerek nihai otoritenin Allah’a ait olduğunu ilan eder. Tevhid insanı yalnızca putlardan değil, insanın insan üzerinde kurduğu mutlaklaştırılmış otoritelerden de özgürleştirir.

Tam bu noktada insanın ilahlaşması meselesi ortaya çıkar. Buradaki “ilahlaşma”, insanın açıkça “Ben Allah’ım” demesi anlamına gelmez. Modern insan çoğu zaman böyle bir iddiada bulunmaz. Daha incelikli bir süreç gerçekleşir: Allah’a ait nihai belirleme yetkilerinin insan tarafından bağımsız biçimde sahiplenilmesi. İnsan kendi arzusunu, aklını, çoğunluğu, devleti, piyasayı, ideolojiyi veya dönemin değerlerini tartışılmaz son ölçü hâline getirdiğinde fiilen yeni otorite merkezleri üretir. Kur’an’ın, “Hevâsını ilah edineni gördün mü?” (Câsiye, 45/23) sorusu bu açıdan son derece çarpıcıdır. Ayet, ilah edinmenin mutlaka bir heykelin karşısında eğilmek biçiminde gerçekleşmediğini gösterir. İnsan kendi arzusunu bile belirleyici ölçü hâline getirerek ilahlaştırabilir. Dolayısıyla modern çağın putları her zaman taştan........

© Mir'at Haber