KARAMSARLIK VE ŞIMARIKLIK ARASINDA KUR’AN’IN DENGE ÇAĞRISI
KARAMSARLIK VE ŞIMARIKLIK ARASINDA KUR’AN’IN DENGE ÇAĞRISI
Bugün popüler ve seküler kültürün beslediği anlayışlar insanı iki uç arasında savrulmaya yöneltebilmektedir. Bir uçta insan ümitsizlik ve karamsarlığa kapılabilmekte diğer uçta da elde ettiği başarı ve imkânlar sebebiyle “Ben yaptım, ben başardım.” düşüncesiyle şımarabilmektedir.
Kur’an, hem bu iki aşırılığa hem de bu durumlara düşmeden ruhsal açıdan dengeli ve olgun bir insan olmanın yöntemini şu ayetlerde bizlere anlatmaktadır:
“Eğer insana bir rahmeti ve güzelliği yaşatır da sonra bunu elinden çekip alıversek tamamen ümitsizliğe kapılır ve iyice nankörleşir. Eğer başına gelen bir sıkıntıdan sonra ona bir nimet tattırırsak, ‘Musibetler başımdan gitti.’ der. Artık onun bütün yaptığı şımarmak ve böbürlenmektir. Ancak sabredip dünya ve ahiret için yararlı işler yapanlar böyle değildir. İşte onlar için bir bağış ve büyük bir mükâfat vardır.” (Hûd 11/9-11)
“Karamsarlık” ve “şımarıklık” diyebileceğimiz bu iki kutup arasında psikolojik açıdan dikkat çekici bir ilişki bulunmaktadır. İnsanın benlik algısı başarıya, başkalarının takdirine ve olayları kontrol edebildiği düşüncesine aşırı derecede bağımlıysa, başarı ve başarısızlık karşısında ölçüsüz tepkiler verebilir. Kendini ne kadar yüksekte görür ne kadar üstünlük duygusuna kapılırsa başarısızlık karşısında yaşadığı düşüş de o kadar sarsıcı olabilir.
Bir benzetme yapacak olursak, iki metre yükseklikten düşen bir kimseyle on metre yükseklikten düşen bir kimsenin alacağı yara aynı değildir. Benzer şekilde, her zaman başarılı olmaya alışmış bir insan önemli bir sınavı kaybettiğinde yalnızca sınavı kaybetmiş olmaz; kendisi hakkında geliştirdiği üstünlük algısı da sarsılabilir. Bu nedenle sıradan bir başarısızlık, onun gözünde bütün geleceğini tehdit eden büyük bir felakete dönüşebilir.
1. Ümitsizlikten Nankörlüğe
Hûd sûresinin dokuzuncu ayetinde insanın bir nimetten mahrum kalması hâlinde “ümitsizliğe kapılması” ve “iyice nankörleşmesi” birlikte zikredilmektedir. Karamsarlıkla nankörlük arasında dikkat çekici bir psikolojik ilişki vardır: Karamsarlık, insanın daha önce yaşadığı ve yaşamakta olduğu eşsiz nimetleri görmesini zorlaştırmakta, kısaca insanı nankör bir hale getirebilmektedir.
İnsan, yaşadığı sıkıntının etkisiyle Allah’ın kendisine daha önce verdiği nimetleri unutabilir. Geçmişte sahip olduğu imkânlar, kendisine sunulan fırsatlar ve hâlen devam eden iyilikler, bugünkü acısının gölgesinde görünmez bir hâle gelebilir. Sanki hayatında yalnızca yaşadığı sıkıntı varmış ve bundan başka hiçbir şeyin önemi kalmamış gibi düşünmeye başlayabilir.
Burada insanın yaşadığı hâli genelleştirmesi ve mutlaklaştırması söz konusudur. Sıkıntı geldiğinde “Artık hiçbir şey düzelmeyecek.” diye düşünür. Geçmişte sahip olduğu........
