Kitabındaki şu pasajdan da anlaşılacağı vechiyle, Apak’ın verdiği mâl̃ûmât, esâs îtibâriyle, Mason kardeşlerinin şifâhî şahâdetlerine istinâd etmektedir:

“İttihat ve Terakki Cemiyetinin o zamanki bazı muhaberelerinin bu localar vasıtasiyle yapıldığı, birçok mühim hususlara bu localarda karar verildiği, buralarının hürriyet ve meşrutiyet için çalışan genç ve münevver Türklerin bir müzakere ve mülâkat mahalli olduğu, bütün memleket meselelerinin tam bir serbestî ve vuzuh içinde buralarda müzakere ve münakaşa edildiği ve bu suretle Masonluğun İttihat ve Terakkiyi desteklediği ve istibdat idaresine karşı yapılan mücadeleye hizmet ettiği, bu localara mensup olduğunu demin söylediğim kardeşlerin bir çokları tarafından bana iftiharla anlatılmıştır.” (Apak 1958: 39)

Bu gibi hatâlarıyle berâber, Apak, vâkıaları tahrîf de etmektedir. Başlıca tahrîfâtı, Macedonia Risorta’nın da, Veritas’ın da “Türkler”in hâkimiyeti altında olduklarını ve bunların “Türkler”in menfâatine hizmet ettiklerini iddiâ etmesidir. Hâlbuki bu iki ecnebî Loca da, İtalya ve Fransa Meşrik̆-i Âzam’larına tâbi olarak Yahûdiler tarafından têsîs edilmiş ve tâbi oldukları Meşrik-i Âzam’larla berâber hep onların hâkimiyeti altında faâliyet göstermiştir. “Türk” diye zikredilen şahıslar ise, belki birkaç istisnâsıyle, zâhiren “Türk” görünen Sabataîlerdir… Menşê îtibâriyle “Türk” olanlar dahi, Sabataîleşmiş, binâenaleyh (kâideten) onlarla aynı kefeye konulacak kimselerdir.

Apak’tan ik̆tibâs ettiğimiz aşağıdaki pasajlar bu husûslar dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Bunlarda mühimm olan, zikredilen isimler ve bu Locaların muvaffak olmuş ihtilâlci faâliyetleridir:

“Selânikteki Makedonya Rizorta [Macedonia Risorta: Maçedônya Risôrta] locasında bulunan Türkler arasında da, bilâhane Dahiliye Nazırı ve Sultan Reşad zamanında da Sadrazam olan rahmetli [???] Talât Paşa, Kâzım Paşa, Mithat Şükrü Bleda, sonradan Muş Mebusu olan binbaşı Naki, Manyasîzâde Refik, kolağası Kâzım Nami, Drama jandarma kumandanı Hüseyin Muhittin, maliye müfettişi Ferit Aseo’yu [Albert Ferid Asseo] zikredebiliriz. Bu locada dahi Türkler, Makedonya Mahfilinde olduğu gibi çalışarak ekseriyeti ellerine almışlar ve hattâ locanın Üstadlığına Naki kardeşimizi intihap ettirmeğe muvaffak olacak kadar nüfuz tesis etmişlerdi. […]

“Veritas locasındaki diğer Türkler meyanında, sonradan Bahriye Nazırı olan Cemal Paşa, Faik Süleyman Paşa, İsmail Canbolat, Modyano, Mustafa Doğan, Nesim Mazelyah [Nissim Masliyah], kolağası doktor Faik, sonradan Bâbı Âli baskınında vurulan Mustafa Necip, sonradan Osmanlı Meclisinde Gümülcine Mebusu olan ve benim de yakın akrabamdan bulunan rahmetli [???] Hoca Fehmi Efendi vardı. Talât Paşa ve Naki Bey bu Mahfilde de azâ idiler ve burada da vazife almışlardı. […]

“Serezdeki Makedonya locasının azâsından olduğunu biraz evvel söylediğim Serez mutasarrıfı Reşit Paşa kardeşimiz, Meşrutiyetin ilânı günü (10/23 Temmuz 1908) Serezden İstanbula Yıldız Sarayına, İkinci Sultan Abdülhamide bir telgraf çekerek ‘İki saate kadar Meşrutiyet ilân edilmediği ve cevap verilmediği takdirde ahali........

© Milat