Bazı filmler bir hikâye anlatır. Bazı filmler ise tarihin üzerine tutulmuş bir kamera gibidir. Gillo Pontecorvo’nun 1966 tarihli Cezayir Savaşı (La battaglia di Algeri) filmi ikinci gruba giriyor. Film, Fransa’nın Cezayir’deki sömürge yönetimine karşı yürütülen bağımsızlık mücadelesinin özellikle 1956-1957 yıllarındaki Cezayir Savaşı’nı anlatırken sinemayı tarih, hafıza ve siyaset arasında güçlü bir araca dönüştürüyor. Filmin üzerinden altmış yıl geçmiş olmasına rağmen ortaya koyduğu meseleler bugün hâlâ canlıdır. Çünkü Cezayir Savaşı sadece Fransız ordusu ile Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi (Front de Libération Nationale / FLN) arasındaki çatışmayı anlatmıyor. Bir halkın kendi geleceğine karar verme arzusunu, sömürge düzeninin gündelik hayattaki görünümünü, şehirlerin nasıl savaş alanına dönüştüğünü ve bağımsızlık talebinin nasıl bir siyasi kimliğe dönüştüğünü gösteriyor.

Filmin belki de en çarpıcı anlarından biri, bu mücadelenin bütün anlamını birkaç kelimeye sığdırıyor. Fransız askerlerinin göstericilere yönelttiği soru nettir: “Ne istiyorsunuz?” Cevap ise bundan daha da nettir: “İstiklal!” Bu tek kelime, filmin yaklaşık iki saatlik anlatısının özeti gibidir. Çünkü Cezayir halkının talebi, sömürge yönetimi altında daha iyi koşullar elde etmekten ibaret değildir. Talep, kendi ülkesinin kaderine kendisinin karar vermesidir. Filmdeki bu sahne sadece Cezayir’e ait değildir. Afrika’nın farklı bölgelerinde sömürge yönetimlerine karşı yükselen bağımsızlık taleplerinin siyasi dilidir.

132 yıllık sömürge dönemi

Cezayir’in modern tarihini anlamadan filmi anlamak mümkün değildir. Osmanlı toprağı olarak üç yüzyılı aşkın bir dönem geçiren Cezayir, 1830 yılında Fransa tarafından işgal edildi. Fransız birlikleri 14 Haziran 1830’da Sidi Fredj kıyılarına çıktı. 5 Temmuz’da Cezayir Dayısı Hüseyin Paşa (Denizli doğumlu) teslim anlaşmasını imzaladı. Böylece Cezayir’in Fransız sömürge dönemi başladı. Ancak işgal, Cezayir toplumunun direnişiyle karşılaştı. Emir Abdülkadir’in 1832-1847 yılları arasındaki mücadelesi bu direnişin en önemli örneklerinden biriydi. Fransız hâkimiyeti ilerleyen yıllarda ülkenin siyasi, ekonomik ve toplumsal yapısını köklü biçimde değiştirdi. Toprakların el değiştirmesi, Avrupa’dan yerleşimcilerin gelmesi ve Müslüman Cezayirliler ile Avrupalı yerleşimciler arasındaki eşitsizlikler sömürge düzeninin temel özelliklerinden biri hâline geldi.

Bu nedenle Cezayir’deki bağımsızlık mücadelesini 1954’te başlayan bir savaş olarak görmek eksik olur. 1954, uzun bir sömürgecilik ve direniş tarihinin yeni bir aşamasıdır. II. Dünya Savaşı sonrasında bağımsızlık talepleri daha güçlü biçimde ortaya çıktı. 8 Mayıs 1945’te Avrupa’da savaşın sona ermesi kutlanırken Cezayir’de Sétif, Guelma ve Kherrata’da yaşanan olaylar, Fransız sömürge yönetimi ile Cezayir toplumu arasındaki gerilimin boyutunu gösterdi. Cezayir’in bağımsızlık tarihi açısından bu olaylar önemli bir kırılma noktası oldu. Dokuz yıl sonra, 1 Kasım 1954’te FLN’nin silahlı ayaklanmayı başlatmasıyla Cezayir Savaşı’nın yeni aşaması başladı. Artık mesele reform talebinden bağımsızlık talebine doğru ilerlemişti.

Sömürge düzeninin şehirdeki izi

La battaglia di Algeri filmi tam da bu noktada devreye giriyor. Film, 1954’te başlayan bağımsızlık savaşının tamamını anlatmıyor. Özellikle başkent Cezayir’deki mücadeleye ve 1956-1957 dönemindeki gelişmelere odaklanıyor. Bir tarafta Fransız ordusu, diğer tarafta FLN’nin şehir yapılanması vardır. Pontecorvo’nun anlatımında Cezayir iki farklı dünyaya ayrılmış gibidir. Bir........

© Milat