İlk kez 1961’de uygulandı. Adı “istikrar fonu”ydu. Aslında vergiydi, ama bir kanunu yoktu. Yurt dışında harcanacak dolar başına 4 buçuk liraydı.

1963’te İsmet İnönü’nün başbakanlığında adı sanıyla vergi oldu. Yurt dışında harcanacak dövizin Türk lirası karşılığının yarısıydı. En az 500 liraydı. Muhalefete göre “İnsan haklarına aykırıydı…”

Bülent Ecevit hükümetleri döneminde bir kaldırıldı bir yeniden toplanmaya başlandı. Deniz Baykal Maliye Bakanı iken, 1974’te kaldırıldı… Üçüncü Ecevit hükümetinde, 1978’de yeniden geldi.

Turgut Özal hükümetleri döneminde vergi haliyle kaldırıldı. 1984’te kurulan Toplu Konut Fonu’nun bir unsuru oldu, artık harç olarak, 100 dolar toplanıyordu. Kaldıran kanunda da bir hafta arayla Toplu Konut Fonu olarak yeniden getiren kanunda da Katma Değer Vergisi’nin mucidi Maliye Bakanı Vural Arıkan’ın imzası vardı.

Mesut Yılmaz’ın Başbakanlığı döneminde, 1996’da harç haliyle yürürlükten kaldırıldı.

2001’de; Devlet Bahçeli’nin Başbakan Yardımcısı, Kemal Derviş'in Devlet Bakanı, Sümer Oral’ın da Maliye Bakanı olduğu Bülent Ecevit hükümetinde 50 dolar oldu.

2002’de; ilgiyi kabine üyeleri aynıydı, Türk lirası olarak toplanmasına karar verildi. 70 lira oldu. O günlerde yeni kurulan Adalet ve Kalkınma Partisi, 3 Kasım seçimleri öncesinde Meclis’te muhalifken; yurt dışına çıkış harcını “haraca” benzetmişti. AKP iktidarları döneminde önce 70 liradan 15 liraya indirildi ancak 150 liraya kadar çıkarıldı.

Askeri hükümet “istikrar için” dedi, bazı hükümetler uluslararası fonlara borçları bahane etti, bazıları “dar gelirlinin ev sahibi olması için” dedi. Ama hiçbir hükümet vazgeçmedi.

Ve şimdi AKP 1500 lira mı olsun, 3000 lira mı olsun diye tartışıyor…

Yurtdışına seyahatin vergilendirilmesi ilk olarak 27 Mayıs’ın ardından askeri hükümetin aklına geldi. 1961'de, Türk parasının değerini korumak amacıyla bir fon kuruldu.

Yurtdışına kısa süre için çıkmak isteyen her vatandaştan vergi, harç veya para alınmasının doğum tarihi Haziran 1961'di. Askeri darbe döneminde, 2 Haziran 1961'de alınan Bakanlar Kurulu kararı ile Türkiye Cumhuriyeti'nde ilk kez bütçe dışında bir fon kurulmasına karar verilmişti.

Dönemin Maliye Bakanı Kemal Kurdaş'tı. Yurtdışı seyahatin vergilendirilmesi ile ilgili ilk adımı attıktan kısa bir süre sonra, ODTÜ Rektörlüğü'ne atandı. Kurdaş, bir dönem IMF'de de çalışmıştı.

Adı, "İstikrar fonu"ydu. Fon, Merkez Bankası bünyesinde kurulacaktı. Amaç, Türk parasının kıymetini korumaktı. Zaten, bu fon, "Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu'na" dayandırıldı.

Yurt dışına çıkış için yapılacak her türlü döviz satışında, dolar başına 4,50 TL İstikrar Fonu'na katılma payı alınması isteniyordu. Adı fona katılma payıydı, ama aslında gücünü kanundan almayan bir vergiydi.

Katılım payı adındaki vergi, kanununu 18 Şubat 1963'te buldu: Dış Seyahat Harcamaları Vergisi… Kanun ile yurt dışına seyahat için yapılan harcamaların vergilendirilmesi öngörülmüşü. Kanun teklifinin gerekçesine göre; “Dış seyahat harcamaları vergisi yeni ihdas edilmiş bir vergi değildi.” “Yalnızca öteden beri mevcut olan ve istikrar Fonu Primi olarak yürütülen tatbikatın bir vergi mahiyet ve hüviyetine inkılabetmesinden ibaretti.”

Başbakan İsmet İnönü imzalı kanunun gerekçesi buydu...

1961 yılı başında başlatılan vergi sisteminde reform çalışmalarıydı. "Vergi sistemi kül halinde ele alınıyor, gözden geçiriliyor ve sistemin ıslahı ve geliştirilmesi yapılıyordu."

Verginin matrahı, dış seyahat için tahsis edilen dövizin Türk lirası karşılığıydı. Tahsis edilen dövizin Türk lirası karşılığının yüzde 50'si oranında vergi alınması isteniyordu.

Vergi, en az 500 liraydı.

Maliye Bakanı Ferit Melen, Cumhuriyet Senatosu toplantısında; vergi ile 100 milyon liralık hasılat beklediklerini açıklayacaktı. Nihat Erim ise bir gün sonraki toplantıda verginin "insan haklarına aykırı olduğu" yönünde itiraz edecekti.

Verginin toplanması bir süre, bu kanun hükümleri uyarınca devam etti. Ancak kanunun uygulanması, 1 Mart 1974’te durduruldu. 1. Ecevit Hükümeti, idarenin başındaydı. Maliye Bakanı Deniz Baykal’dı. Baykal’ın başında olduğu Maliye........

© Kısa Dalga