Seçim sandığı bugün tanıştığımız bir nesne değil. 1876’dan beri parlamentomuz var ve milli iradeyi temsil edecek kadroları belirlemek üzere -bazı fasılalarla da olsa- o tarihten bu yana seçim yapıyoruz. Hatta mahalli idare seçimlerindeki tecrübemizin geçmişi 1840’lara kadar gidiyor. Tanzimat’tan hemen sonra köylerde ihtiyar heyetleri, şehirlerde belediye meclisleri halkın oyuyla belirlenmeye başlamıştı.

Demek ki kabaca iki asra yakın bir süredir tanışıyoruz seçim sandığıyla. Üstelik bahsettiğimiz seçimler bugün bazı Asya ve Afrika ülkelerinde gördüklerimiz gibi “göstermelik türden” seçimler de sayılmazdı.

Çok partili demokratik sisteme ise kimilerinin sandığı gibi 1946’da değil, daha 1908’de geçmiştik. Bu tarihten itibaren seçimden hiç vazgeçmedik. Bazıları bu dönemde gerçekleştirilen seçimlerin adil olmadığını, çünkü en örgütlü parti olan İttihat ve Terakki’nin baskısıyla seçmenin manipüle edildiğini ileri sürerler. Kısmen doğru olmakla birlikte anakronik bir yorum bu. Söz konusu dönemde memleketteki demokratik kültür bugünkü İskandinav ülkeleri seviyesinde olmasa da savaş sırasında yapılan seçimler bile krize yol açmadan gerçekleştirildi.

Fakat hepsinden daha önemlisi şu: Seçim sandığı ve anayasa Namık Kemal ve arkadaşlarının oluşturduğu Yeni Osmanlılar hareketinden itibaren Türk aydınlarının adeta kutsallaştırdığı kurumlar olmuştur. 1908 sonrasının siyasi atmosferinde iktidarın meşruiyetini daima anayasaya ve meclis iradesine dayandırma ihtiyacı duyması önemsiz bir detay olmasa gerektir. Demokratik idareyle çok geç tanışmış olmasına rağmen az çok seçim kültürü olan bir ülkeden söz ediyoruz ayrıca.

Seçim kültürümüz bakımından renkli ve ilginç bir konu “Sandık Alayı” törenleridir. 1908’den 1943’e kadar süren bu geleneğe göre, oy verme işlemi tamamlandıktan sonra sandıklar, yerine göre bir kağnıya veya kamyona konulup çiçeklerle süsleniyordu. Seçim sandıkları, Prof. Mehmet Ö. Alkan’ın aktardığına göre, aralarında esnaf cemiyetlerinin temsilcileri ve milli kıyafetler giymiş okul çocukları da bulunan büyük bir kalabalık eşliğinde vilayete götürülürdü.

Osmanlı-Türk elitlerinin siyasi temsil hassasiyetini en net biçimde Kurtuluş Savaşı hengamında gözlemliyoruz. Cihan Harbi’nin ardından başlayan........

© Karar