Devlet, sadece sınırları çizilmiş bir toprak parçası değildir; bir aklın, bir adâletin ve bir emniyetin cisimleşmiş halidir. "Devlet Aklı" dediğimiz o kadim mefhum, sarsıldığı an ne insanların yaşama hakkı kalır ne de insanlık hukukundan söz edilebilir. Son yıllarda Büyük Ortadoğu coğrafyasında devlet başkanlarının ve üst düzey isimlerin birer birer hedef alınması, sadece bir güvenlik zaafiyeti değil; bir medeniyetin koruyucu kalkanlarının, yani "devlet vakarı"nın düştüğünün ilanıdır.

Devlet aklı; gerilimi tırmandıran sözden kaçınmayı, kriz yönetimini ve muhatabın “itibarını” koruyacak dili kurmayı da kapsar. Çünkü itibar çökerse, müzakere zemini de çöker.

Üst düzey yöneticilerin güvenliği, bir ülkenin caydırıcılığının, kurumsal kapasitesinin ve halkını koruma iddiasının turnusolüdür. “Devlet başını koruyamayan devlet, halkını nasıl koruyacak?” sorusu bu yüzden siyasî değil, yapısal bir sorudur.

Devlet kademelerindeki zaafiyetlerin temelinde sadece teknolojik eksiklikler değil; "bal tuzağı" ve "etki ajanlığı" gibi sinsi operasyonlarla zihni iğdiş edilmiş bir bürokrasi yatar. Bir devlet başkanının "kolayca" hedef olması, o devletin dışarıdan değil, içeriden çürütüldüğünün en büyük kanıtıdır.

Bir devletin beka davası, o devletin "şahsiyetini" temsil eden liderlerin dokunulmazlığıyla kaimdir. Liderlerin korunamadığı bir düzende, egemenlik sadece kâğıt üzerinde bir iddiadır. Bu bakış açısı, "istihbaratın teknik gücü" ile "içerideki sadakat" arasındaki korelasyonu inceler.

Bir görüşmenin nerede yapılacağı; arabuluculuk, tarafsızlık algısı, güvenlik mimarisi, medya görünürlüğü ve “kimin sahasında oynandığı” gibi psikolojik unsurları etkiler. Umman’ın yıllardır arabulucu rolü bu açıdan dikkat çekicidir.

ABD-İran görüşmelerinin İstanbul’dan Umman’a kayması, sadece bir coğrafya değişikliği değil, bir "arabuluculuk dili" tercihidir. Türkiye’nin "bölgesel güç" iddiası ile İran’ın "sessiz koridor" arayışı arasındaki doku uyuşmazlığını ve Türkiye'nin bu süreçten çıkarması gereken stratejik dersleri ele alır.

Türkiye, tarih boyunca mazlumların sığınağı ve diplomasinin kalbi olmuştur. ABD-İran görüşmelerinin İstanbul’da yapılması planlanırken, rotanın aniden Umman’a kırılması, Ankara için ciddî bir muhasebe konusudur. İran'ın Türkiye'yi "istememesi" veya Umman’ın "sessiz limanını" tercih etmesi, bölgedeki jeopolitik güven bunalımının bir sonucudur.

Umman, elli yılı aşkın "tarafsızlık" geleneğiyle (Sultan Kabus ekolü), taraflara daha izole bir alan sunmaktadır. Ancak bu durum, Türk-İslâm dünyasının kendi arasındaki "güven mizanı"nın ne denli yaralandığını da göstermektedir. Diplomasi dili, güçlünün masada haklı çıktığı bir pazarlığa dönüşmüş; devlet aklı ise bölgesel rekabetlerin gölgesinde kalmıştır. Türkiye, bu "mekân kaybından" dersler çıkarmalıdır: Sadece güçlü olmak yetmez; aynı zamanda bölgesel denklemlerde "vazgeçilmez ve sızılmaz" bir güven adası olmak esastır.

Diplomasi, “kibar cümlelerin sanatı” değildir; devlet aklının çıplak gerçeğidir. Bugün medeniyet dediğimiz şeyin ölçüsü, sadece gökdelenlerimiz ve teknolojimiz değil; insanın yaşama hakkını ne kadar koruduğumuzdur. Üstelik bu hak, sadece sokaktaki insanın değil; devletin tepesindeki isimlerin de hakkıdır. Çünkü bir ülkenin yönetim kadrosu art arda hedef olabiliyor, kurumları kolayca felç edilebiliyor, güvenlik zinciri deliniyorsa, bu sadece bir “zaaf” değil; halkın gündelik güvenliğine kadar uzanan bir kırılmadır. Devlet aklı tam da burada konuşur: Sloganla değil, sistemle.

Üst düzey güvenlik; birkaç koruma aracı, birkaç bariyer ve tören disiplininden ibaret değildir. Katmanlı koruma, karşı-istihbarat, siber güvenlik, güzergâh gizliliği, yakın çevre taraması, kurumsal koordinasyon ve en önemlisi hesap verebilirlik ister. Bir ülkede güvenlik zaafı konuşuluyorsa ilk soru şudur: “Hata nerede oldu?” İkinci soru daha ağırdır: “Aynı hata neden tekrar oluyor?” Çünkü güvenlikte tekrar eden hata, bir “kaza” değil, kurumsal bir arızadır. Devleti ayakta tutan şey, öfke değil; soğukkanlı akıl, sağlam prosedür ve liyakattir.

Bu gerilimin üstüne bir de diplomasi masasının nerede kurulacağı sorusu ekleniyor. Son dönemde ABD-İran temaslarının Muskat’ta yürütülmesi, Umman’ın arabulucu/kolaylaştırıcı rolünün sürdüğünü gösteriyor. Öte yandan Reuters, İstanbul’da yapılması öngörülen bir görüşme formatına dair bilgi de aktardı. Fakat “İran Türkiye’yi istemedi, o yüzden Umman’a alındı” iddiası, benim görebildiğim güvenilir kaynaklarda net biçimde doğrulanmış bir gerekçe olarak yer almıyor; bunun yerine mekân tercihlerinin çoğu zaman tarafsızlık algısı, güvenlik düzeni, teknik kolaylıklar ve arabulucunun rolü gibi etkenlerle belirlendiği anlaşılıyor.

Türkiye’nin buradan çıkaracağı ders basit ama hayati: Devlet aklı, önce kendi evini sağlam tutar. Diplomasi dili, itidali korur; güvenlik aklı, ihtimalleri yönetir; hukuk aklı, “insan hayatı”nı siyasetin üstünde tutar. Bugün Ortadoğu’da sorular çoğaldıysa, cevabı da büyütmek gerekir: Daha güçlü kurumlar, daha şeffaf hesap verebilirlik, daha nitelikli istihbarat koordinasyonu… Çünkü bir ülkenin itibarı, sadece masadaki cümlesiyle değil; o cümleyi söyleyenlerin ve o ülkenin insanının güvende olup olmadığıyla ölçülür.

Bir devlet düşünün; başkentinde, en korunaklı olduğu varsayılan bir mekânda, devletin en tepesindeki isim, üst düzey komutanlarıyla birlikte toplantı halindeyken, saatler içinde haber alınamaz hale geliyor. 28 Şubat 2026 sabahı Tahran’da yaşananlar, sadece İran için değil, tüm bölge ülkeleri için bir milat oldu. İran Devrim Muhafızları’nın komuta kademesi, ülkenin savunma bakanı, güvenlik bürokrasisinin bel kemiği ve nihayetinde 37 yıldır ülkeyi yöneten lider…

Hepsi, bir sabah ansızın yok oldu. Bu, bir istihbarat başarısından çok daha fazlasıydı: Bu, bir devletin güvenlik mimarisinin tamamen çöktüğünün, bir ülkenin egemenliğinin delik deşik edildiğinin ve diplomasi dilinin yerini tamamen savaşın aldığının ilanıydı. Peki kendini koruyamayan bir yönetim, halkını nasıl koruyacak? Bu soru, bugün Ankara’da, Kahire’de, Riyad’da ve İstanbul’da üzerinde en çok düşünülmesi gereken sorudur.

Doha’da, Katar’ın ev sahipliğinde yürütülen Filistinli müzakerecilerin olduğu bir toplantı, İsrail savaş uçakları tarafından vurulduğunda, dünya şaşırdı. Oysa asıl şaşılması gereken, o uçakların nasıl olup da Katar semalarına girip, ABD’nin bölgedeki en büyük üssü olan El-Udeyd Hava Üssü’nün koruma şemsiyesi altında bu operasyonu gerçekleştirebildiğiydi. Entegre Hava ve Füze Savunma Sistemi (IAMD), 2000 kilometre yol kat eden onlarca savaş uçağını “görmedi”.

Ya sistem tamamen çöktü ya da daha korkutucu olan ihtimal gerçekleşti: Washington, kendi müttefikinin semalarını, bir başka müttefikine hedef gösterdi. Bu, Ortadoğu’daki tüm ülkelere açık bir mesajdı: Bir ülkenin topraklarında en büyük Amerikan üssü bulunması, o ülkenin güvenliğinin garantisi değil, aksine bazen bir tehdidin ta kendisi olabiliyor. Körfez ülkelerinin milyarlarca dolar harcayarak kurduğu hava savunma sistemleri, 2024’te İran’ın İsrail’e attığı füzeleri durdurmak için kullanıldı ama Katar’ı korumak için devre dışı kaldı.

Tahran’daki operasyon, sadece teknolojik bir üstünlüğün eseri değildi. New York Times’ın aktardığına göre, CIA, İran liderliğinin en üst düzey toplantısının tam saatini ve yerini İsrail’e bildirdi. Bu, yıllar süren bir sızmanın, ‘içerideki adam’ın eseriydi. İran’ın en mahrem anında, en güvendiği odada, düşmanın kulağı vardı. Bu, sadece İran’ın değil, bölgedeki tüm istihbarat servislerinin yüzleşmesi gereken bir gerçek: En gelişmiş teknoloji, içerideki bir hain kadar zayıftır. İran’da uzun yıllardır süren iç çekişmeler, çok başlı istihbarat yapılanması ve güvenlik birimleri arasındaki koordinasyon eksikliği, bu tür bir sızmayı kolaylaştırdı.

The Cable'da yayınlanan bir analiz, son üç olayın diplomasinin ölüm fermanı olduğunu söylüyor: Nasrallah’ın öldürülmesi, Doha’daki müzakere heyetine saldırı ve nihayetinde Hamaney’in öldürülmesi. Bu üç olayın ortak noktası, ardından gelen hiçbir diplomatik sürecin olmaması. Her saldırı, kendi başına bir “taktik zafer” olarak kutlandı ama stratejik bir barış vizyonunun parçası olmadı. Sonuç, sadece füzelerin ve insansız havalanan araçların konuştuğu, müzakere masalarının boş kaldığı bir bölge.

Bir devletin en tepesindeki ismin, modern istihbarat ve güvenlik teknolojilerinin bu denli geliştiği bir çağda "kolayca" öldürülebilmesi, tarihin akışına aykırıdır. Küresel istatistikler, asimetrik savaş yöntemlerinin ve nokta operasyonların son on yılda %40 oranında arttığını gösteriyor. Ancak asıl acı olan, bu saldırıların teknik başarısından ziyade, hedef alınan devletlerin "içeriden" nasıl bir boşlukta olduğudur.

Kendini korumaktan aciz bir yönetim, halkına nasıl siper olabilir? "Bal tuzakları" ve "etki ajanlığı" yoluyla devletin sinir uçlarına sızan nifak, kurumsal hafızayı ve refleksleri felç etmektedir. 2024 ve 2025'te bölgede yaşanan suikastlar ve kaza süsü verilmiş olaylar, bize "üst düzey güvenliğin" sadece fiziksel bariyerlerle değil, ancak ve ancak sarsılmaz bir sadakat ve feraset zinciriyle sağlanabileceğini ispatlamıştır.

ABD ile İran arasında yapılması planlanan nükleer görüşmeler, haftalarca İstanbul’da yapılacak denilirken, son anda Umman’ın başkenti Maskat’a alındı. İran, neden Türkiye’yi istemedi? Resmi analizler, İran’ın “daha tarafsız” bir ülke aradığını söylüyor. Umman, yıllardır ABD-İran arasında arka kanal görüşmelere ev sahipliği yapmış, “Ortadoğu’nun İsviçre’si” olarak anılan bir ülke. Oysa İran’ın Türkiye’yi istememesinin altında daha derin sebepler var:

Türkiye, bir NATO üyesi. İran, en kritik diplomasi trafiğini bir NATO ülkesinde yapmanın, Batı karşısında elini zayıflatacağını düşündü.

İran, görüşmelerin Suudi Arabistan, Mısır, Katar, BAE ve Türkiye gibi bölgesel aktörlerin gözlemciliğinde yapılmasını istemedi. Çünkü bu ülkelerin masada olması, konunun sadece nükleer dosyadan çıkıp, İran’ın balistik füzeleri ve bölgesel milisleri gibi başlıklara kaymasına sebep olabilirdi. İran, kendi evinde oynanan bir maç istedi; Umman’ı kendi evi gibi görüyor.

Batılı analistler, İran’ın Sünnî ağırlıklı bir koalisyon önünde müzakere etmek istemediğini, bu sebeple kendisi gibi Şiî çoğunluğa sahip olmayan ama tarafsız Umman’ı tercih ettiğini belirtiyor.

Bu tercih, Türkiye için bir uyarıdır. Bölgesel bir güç olarak Türkiye, ne kadar “arabulucu” rolü üstlenmek istese de tarafların zihnindeki “NATO ülkesi” algısı ve tarihî rekabetler, bu tür kritik görüşmelerin İstanbul’da yapılmasının önünde hâlâ büyük bir engel.

Tüm bu yaşananlar, Türkiye ve bölge ülkeleri için hayatî derslerle doludur:

Körfez’deki hava savunma sistemlerinin Katar’ı koruyamaması, Türkiye’nin kendi hava savunmasını tamamen bağımsız ve yerli teknolojilerle kurması gerektiğinin en büyük delilidir. Bir ülkenin semaları, başka bir ülkenin çıkarlarına kurban edilemeyecek kadar kutsaldır.

Tahran’da yaşananlar, en üst düzeyde dahi olsa, güvenlik protokollerinin sürekli sorgulanması ve değiştirilmesi gerektiğini gösterdi. İran’da 40 üst düzey yetkilinin aynı anda bir noktada toplanması, bir istihbarat zafiyeti olduğu kadar, bir güvenlik konsepti hatasıydı. Devletin zirvesi, asla aynı anda aynı fizikî mekânda bulunmamalıdır.

Bölgede diplomasi dili ölmüş durumda. Türkiye, sadece “arabulucu” değil, aynı zamanda güven veren, tarafsızlığı tartışmasız bir merkez olmak istiyorsa, bunun için uzun vadeli bir itibar inşasına ihtiyacı var. İran’ın Umman’ı tercih etmesi, Türkiye’nin bölgesel aktörler nezdinde hâlâ “taraf” olarak görüldüğünün bir işaretidir.

Devletin başı ve üst düzey isimler bir anda nasıl bu kadar kolay öldürülüyor? Çünkü modern savaş, sadece cephede değil, istihbarat ağlarında, siber uzayda ve insan unsuru içindeki sızmalarda kazanılıyor. Lider güvenliği, sadece kurşun geçirmez araçlar değil; sızdırılmamış bir takvim, güvenilir bir danışman ve deşifre olmamış bir iletişim ağı demektir.

Çözüm, ilmî, idari ve irfanî bir uyanışta gizlidir: Devlet kademeleri, liyakat ve sadakat temelinde "etki ajanlığına" karşı bir antikor geliştirmelidir. Güvenlik yazılımları ve istihbarat ağları "yerli ve millî" bir ruhla, dış müdahalelere kapalı hale getirilmelidir. Nesillere sadece diplomasi dili değil, devletin bir "emanet" olduğu bilinci aşılanmalıdır.

Bugün Ortadoğu’nun tozlu yollarında bir devlet başkanının canı, sıradan bir istatistik haline geliyorsa; bu, insanlık hukukunun cenazesinin kalktığına işarettir. Unutulmaması gerekir ki devlet aklı sükût ederse, yerini kaosun çığlığı alır. Türkiye, bu yangın yerinde hem kendi kalelerini tahkim etmek hem de bölgeye "emin bir el" uzatmak zorundadır. Zira liderini koruyamayan bir tarih, yarın halkının gözyaşında boğulur.

Bir devlet düşünün; başkenti vuruluyor, lideri öldürülüyor, generalleri yok ediliyor. O devlet, hâlâ “egemen” midir? İran’ın başına gelenler, sadece bir ülkenin değil, bir fikrin çöküşüdür: “Biz korunaklıyız” yanılgısı. Bugün Ortadoğu’da bir devletin varlığını sürdürebilmesi, sadece ordusunun gücüyle değil, istihbaratının derinliğiyle, diplomasisinin esnekliğiyle ve en önemlisi, kendi içindeki “hain”i temizleme kabiliyetiyle ölçülüyor.

Bir zamanlar Ortadoğu’da bir bilge şöyle derdi: “Düşman kapına dayandığında silahın yoksa bu talihsizliktir. Ama düşman senin iç odanda, en mahrem meclisinde, liderinin kulağına fısıldıyorsa, bu ihanettir.” Tahran’da yıkılan binalar değil, devletin sırlarını saklama kabiliyetiydi. Doha’da vurulan müzakereciler değil, diplomasinin masumiyetiydi.

Bugün Ortadoğu’da bir ülke, ancak kendi liderini koruyabildiği kadar vardır. Liderini koruyamayan bir devlet, halkının geleceğini asla koruyamaz. Türkiye, bu ateş çemberinin tam ortasında, bu dersi en iyi çıkarması gereken ülkedir. Çünkü tarih, kendini koruyamayanların, başkaları tarafından korunmayı beklerken yok olduklarını yazmıştır. Uyanık olmayanın rüyası, başkalarının gerçeği olur.

Kendi içindeki "bal tuzaklarını" fark etmeyen, kapısındaki "etki ajanlarını" ayıklamayan bir yapı, sadece yıkılmaya mahkûm bir binadır; oysa bize lazım olan, kıyamete kadar ayakta duracak olan "Devlet-i Ebed Müddet" şuurudur.

© İstiklal