Bir şehir düşünün… Minareleri ihtişamla göğe yükseliyor ama gönüller aynı nispette secdeye inmiyor. Ezanlar en pürüzsüz ses sistemlerinden şehre dalga dalga yayılıyor ama kalpler bu ilâhî çağrıyla uyanmıyor. Şehirlerin en mutena yerlerinde, devasa bütçelerle camiler yükseliyor, kubbeler genişliyor, avlular büyüyor; fakat mabetler fiziken dolarken ruhlar görünmez bir dehlizde ölüyor.

İşte bugün modern Müslüman dünyanın karşı karşıya kaldığı en çetin, en yakıcı imtihanlardan biri tam olarak budur: Camilerin taşını, mermerini ve dış kabuğunu koruma yarışı içindeyken, onun asıl varlık sebebi olan maneviyatını, takvasını ve ümmeti inşa eden o kurucu ruhaniyetini kaybetmek.

Oysa cami, mimarların dehasını sergilediği mimarî bir galeri veya sadece belirli ritüellerin mekanik bir disiplinle icra edilip terk edildiği ruhsuz bir salon değildir. Cami, insanın Rabbiyle beraber olduğu, toplumla bağını kurduğu, çağın kirinden arındığı, kalbin toparlandığı ve yeryüzü hayatında ruhun nefes alabildiği yegâne ilâhî mekândır.

Kur’ân-ı Kerim, mabetlerin hakikî misyonunu ve bu mekânları ayakta tutan insan kalitesini Tevbe Sûresi 18. ayetinde sarsıcı bir netlikle beyan buyuruyor:

“Allah'ın mescidlerini, ancak Allah'a ve âhiret gününe inanan, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayanlar imar eder.”

İrfan geleneğimizde ve tefsir ilminde bu ayette geçen "imar" kavramı, iki katmanlı bir hakikate işaret eder: Maddî imar ve manevî imar. Taş üstüne taş koyarak kubbe yükseltmek maddî imardır; ancak o kubbenin altını ihlasla, takvayla, zikirle, ibadetle, ruhaniyetle, maneviyatla doldurmak ve camiyi hayatın merkezine yerleştirmek manevî imardır. İslâm’da mabetler taşla değil, ihlâsla ayakta durur.

Tasavvufi boyutta cami, Allah’ın (c.c.) müminlerin kalbine indirdiği o ilâhî tatmin, huzur ve sükûnet hali olan "sekîne"nin yeryüzündeki mekânlaşmış halidir. Mümin, dünyanın gürültüsünden, hırslarından ve bitmek bilmeyen kavgalarından sıyrılıp caminin eşiğinden içeri adım attığı an, kalbî bir sükûnete erer.

"Tüm yeryüzü bana mescid ve temiz kılındı" buyuran Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) Medine’ye hicret eder etmez ilk iş olarak Mescid-i Nebevî’yi inşa etmesi, bu manevî iklimin toplumsal varoluş için ilk şart olmasındandır. Kalp ne kadar tezkiye edilirse, mabet o kadar feyizli olur; mabet ne kadar korunursa, kalp o kadar muhafaza edilir.

Modern şehir sosyolojisinde, insanların evleri (birinci mekân) ve iş yerleri (ikinci mekân) dışında, hiçbir statü farkı gözetmeksizin eşitlendiği, iletişim kurduğu ve toplumsal aidiyet geliştirdiği alanlar "üçüncü mekân" olarak tarif edilir. İslâm sosyolojisinde camiler, bu kavramın tarihteki en kusursuz ve en köklü karşılığıdır.

Zenginle fakirin, âmirle memurun, beyazla siyahın omuz omuza vererek aynı safta durduğu, tüm dünyevâ apoletlerin kapıda bırakıldığı bu mekânlar, ümmet şuurunun ve sosyal adâletin pınarıdır.

Tarih boyunca camilerimiz sadece namaz kılınan binalar olmamış; etrafında medresesiyle ilmin, aşeviyle sosyal dayanışmanın, şifahanesiyle merhametin organize edildiği toplumsal mekanizmalar (külliyeler) olarak tasarlanmıştır.

Ancak günümüzde, 2026 yılı kurumsal verilerine baktığımızda, Türkiye genelinde cami sayısının 90 bini aşmasına karşılık, camilerin toplumsal hayatı dönüştürme gücünde ve özellikle vakit namazlarındaki cemaat oranlarında gözle görülür bir zayıflama yaşanmaktadır.

Hızlı kentleşme ve mahalle kültürünün çözülmesi,........

© İstiklal