Bazen eski bir tasavvuf şiirini okurken, bugünün fizik ve kimya bilgisiyle öğrendiğimiz hakikatlerin gölgesini görürüz. Mevlânâ’nın “zerre”den söz edişi, Yunus Emre’nin varlıkta birlik arayışı, mutasavvıfların “devran”, “nur”, “tecelli” ve “an” kavramları etrafında kurduğu dünya, yalnızca dinî ya da edebî bir anlam taşımaz; evrenin işleyişine ve insanın ahlâkî imtihanına dair derin bir sezgi de taşır.

Elbette tasavvuf şairleri atom fiziğini, kimyasal bağları veya kozmolojiyi bugünkü anlamıyla anlatmış değildi. Onların dili formülün değil, sembolün diliydi. Fakat ilginç olan şudur: Bilimin deney ve gözlemle ulaştığı bazı büyük gerçeklere, tasavvuf şiiri sezgi ve tefekkür yoluyla yaklaşmış gibidir. Bu yüzden tasavvuf, yalnızca geçmişte kalmış bir şiir ve irfan mirası olarak görülmemelidir. Onun dili, bugünün insanına da hakikat, adalet, merhamet ve edep konusunda söyleyecek sözler taşır.

Mevlânâ’nın meşhur pergel metaforu, bugün de anlamını korumaktadır: Bir ayağı Anadolu’nun kadim değerlerine sabit, diğer ayağıyla bütün insanlığı ve dünyayı kucaklayan bir duruş… Bu yaklaşım, tasavvufun geçmişte kalmış nostaljik bir şiir dili değil; adalet, barış, huzur ve insanlık arayışı için yaşayan bir ahlâk pusulası olduğunu göstermektedir.

Vahdet: Dağınık Görünenin Ardındaki Birlik

Tasavvufun merkezinde “vahdet”, yani birlik fikri vardır. Varlık, birbirinden kopuk parçaların toplamı değil; aynı hakikatin farklı görünüşleri olarak kavranır.

Modern bilim de bize benzer bir tablo gösterir. İnsan bedeni topraktan, sudan, havadan, yıldızlarda oluşmuş elementlerden izler taşır. Bir ağaca baktığımızda yalnızca ağacı görürüz; oysa içinde güneş ışığı, su, toprak ve zaman vardır.

Fakat insan ilişkilerinde bazen bu bütünlük kaybolur. Bir söylenti, bir zan, bir eksik bilgi, bir insanın yıllarca verdiği emeğin önüne geçirilir. Oysa tasavvuf bize şunu öğretir: Parçaya bakarak bütünü mahkûm etmek, hakikate karşı haksızlıktır.

Zerre: Küçükte Saklanan Büyük Hakikat

Tasavvuf şiirinde “zerre” yalnızca küçüklüğün değil, derinliğin sembolüdür. Atom gözle görülmez; fakat taşın sertliğini, suyun akışkanlığını, bedenimizin canlılığını mümkün kılar. Küçük sandığımız şey, büyük sonuçlar doğurur. Bir tohum da böyledir. Avuç içindeki küçücük çekirdeğin içinde koca bir ağacın imkânı saklıdır. Tasavvufun “zerrede âlem gizlidir” sezgisi, modern bilimin küçük yapılarda gördüğü büyük düzenle yan yana okunabilir.

Nitekim kurumsal hayatta da 'zerre' kadar görülen bir suizan veya eksik bir bilgi, pergelin merkezini sarsabilmekte; hakikat ışığı (nur) ile aydınlatılmadığında büyük bir karanlığa, yani iftiraya dönüşebilmektedir.

Tecelli: Her An Yenilenen Âlem

Tasavvufta “tecelli”, hakikatin varlıkta her an yeniden görünmesidir. Âlem donmuş bir yapı değil; sürekli yenilenen canlı bir sahnedir. Bilim de evrenin değişim içinde olduğunu söyler: Yıldızlar doğar ve ölür, su buhar olur, bulut olur, yağmur........

© İstiklal