Türkiye-Azerbaycan kardeşliği siyasi ihtiraslara kurban edilemez!
Türkiye ile Azerbaycan arasında son günlerde yaşanan gelişmeleri derin bir üzüntü ve endişeyle takip ediyorum.
Hayatını Türk dünyasının tarihine, kültürüne, diline, edebiyatına ve ortak değerlerine adamış bir araştırmacı olarak, iki kardeş devlet arasında ortaya çıkan anlaşmazlıkların hangi noktaya ulaşabileceğini düşünmek bile beni rahatsız ediyor.
Çünkü Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler, sıradan iki devletin diplomatik ilişkilerinden ibaret değildir.
Bu ilişkilerin arkasında asırlarca birlikte yaşanmış bir tarih, ortak bir millî kimlik, aynı kaynaklardan beslenen kültürel değerler, acılar, sevinçler, mücadeleler ve fedakârlıklar bulunmaktadır.
Bugün yaşananları sağlıklı değerlendirebilmek için son birkaç haftanın siyasi tartışmalarına değil, tarihin bize sunduğu büyük tecrübelere de bakmak zorundayız.
Zira tarih, sadece geçmişte olup bitenleri anlatmaz. Bugünü anlamamıza ve geleceğimizi doğru biçimde kurmamıza da yardımcı olur.
1918'de Bakü'ye Uzanan Kardeş Eli
Takvimler 1918 yılını gösteriyordu.
Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı'nın ağır şartları altında varlığını sürdürmeye çalışıyordu. Anadolu'nun ve Osmanlı coğrafyasının pek çok bölgesinde büyük sıkıntılar yaşanıyordu.
Aynı dönemde Kafkasya'da da son derece önemli gelişmeler meydana gelmekteydi.
Çarlık Rusyası'nın yıkılmasıyla ortaya çıkan siyasi şartlarda Azerbaycan Türkleri, uzun yıllardır özlemini duydukları bağımsızlıklarına kavuşmak için mücadele ediyorlardı.
Mehmet Emin Resulzade ve arkadaşlarının öncülüğünde 28 Mayıs 1918'de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ilan edildi.
Bu gelişme, Azerbaycan Türkleri açısından değil, bütün Türk dünyası bakımından tarihî bir dönüm noktasıydı.
Ancak bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan'ın önünde çok büyük tehlikeler bulunuyordu.
Bakü, yeni kurulan millî hükûmetin denetiminde değildi. Bölgede Bolşevik, Ermeni ve çeşitli siyasi-askerî güçler arasında şiddetli mücadeleler yaşanıyordu.
İşte böyle bir ortamda Osmanlı Devleti, bütün imkânsızlıklarına rağmen Azerbaycan'ın yardımına koştu.
Nuri Paşa'nın komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, Azerbaycanlı askerlerle birlikte ağır mücadeleler vererek 15 Eylül 1918'de Bakü'ye girdi.
Bakü'nün kurtuluşu, Azerbaycan'ın bağımsız devlet olarak varlığını sürdürebilmesi açısından hayati önem taşıyordu.
Anadolu'dan Kafkasya'ya giden askerler, başka bir milletin topraklarını ele geçirmek için değil, kardeş bildikleri insanların yardımına koşmak için mücadele etmişlerdi.
Bu mücadelede Türk ve Azerbaycanlı askerler birlikte şehit düştüler.
Bugün Bakü'de bulunan Türk Şehitliği, işte bu tarihî kardeşliğin sessiz fakat son derece anlamlı bir şahididir.
O şehitler, bir gün iki kardeş devletin birbirine üstünlük taslaması için değil, aynı milletin evlatları hür ve bağımsız yaşayabilsin diye canlarını verdiler.
Burada üzerinde önemle durulması gereken bir nokta bulunmaktadır.
1918'de Azerbaycan'ın bağımsızlığı, Azerbaycan Türklerinin kendi millî iradesinin ve mücadelesinin eseriydi. Osmanlı Devleti'nin yardımı ise bu mücadeleyi destekleyen büyük bir kardeşlik fedakârlığıydı.
Hiç kimse bu iki gerçeği birbirinin karşısına koymamalıdır.
Azerbaycan'ın millî mücadelesini küçültmek de Türkiye'nin tarihî fedakârlığını yok saymak da doğru değildir.
Mehmet Emin Resulzade'nin Emaneti
Azerbaycan'ın bağımsızlık mücadelesinden söz ederken Mehmet Emin Resulzade'yi hatırlamamak mümkün değildir.
Resulzade, YALNIZca bir siyaset adamı değildi.
O, Azerbaycan Türklerinin millî kimliğinin, bağımsızlık ülküsünün ve çağdaş devlet anlayışının önemli temsilcilerindendi.
Onun meşhur sözü bugün de kulaklarımızda çınlamaktadır:
“Bir kere yükselen bayrak, bir daha inmez!”
Ne yazık ki 1918'de yükselen bağımsızlık bayrağı, 1920'de Sovyet işgaliyle devlet yönetiminden indirildi.
Ancak Azerbaycan Türklerinin gönlünden indirilemedi.
Resulzade, ömrünün önemli bir bölümünü sürgünde geçirdi. Bağımsızlık ülküsünü yaşatmak için mücadele etti.
Türkiye, onun siyasi ve fikrî faaliyetlerini sürdürdüğü önemli merkezlerden biri oldu.
Ankara'da hayata gözlerini yumduğunda, geride YALNIZca bir siyasi mücadele değil, bütün Türk dünyasını ilgilendiren büyük bir fikir mirası bıraktı.
Resulzade'nin hayatından çıkarılması gereken önemli bir ders vardır:
Azerbaycan'ın bağımsızlığı, hiçbir devletin himayesine veya vesayetine bırakılabilecek bir mesele değildir.
Türkiye'nin Azerbaycan'a karşı en büyük tarihî sorumluluğu, onun bağımsızlığını, egemenliğini ve millî iradesini desteklemektir.
Çünkü gerçek kardeşlik, kardeşinin üzerinde egemenlik kurmak değil, onun hür ve güçlü yaşamasını istemektir.
Siyasi Sınırlar Ayıramadı
1920'den sonra Azerbaycan ile Türkiye uzun yıllar farklı siyasi sistemlerin içerisinde yaşamak zorunda kaldılar.
Azerbaycan Sovyet hâkimiyeti altında bulunurken Türkiye kendi Cumhuriyetini kurdu ve farklı bir tarihî gelişme süreci yaşadı.
Siyasi sınırlar, ideolojik engeller ve dönemin uluslararası şartları iki toplumun doğrudan ilişkilerini büyük ölçüde sınırlandırdı.
Ancak bütün bu engellere rağmen Türk milletinin ortak kültürel hafızası yaşamaya devam etti.
Dede Korkut hikâyeleri tekçe Anadolu'nun değil, Azerbaycan'ın da ortak kültür hazinesiydi.
Köroğlu, iki coğrafyada da haksızlığa karşı mücadelenin sembolü olarak yaşadı.
Âşık edebiyatı, halk hikâyeleri, türküler, destanlar ve sözlü kültür gelenekleri, siyasi sınırları aşarak ortak millî kimliğimizi besledi.
Azerbaycan'da Fuzuli'nin, Hüseyin Cavid'in, Samet Vurgun'un, Bahtiyar Vahapzade'nin eserlerinde yaşayan millî ve kültürel duyarlılıklar, Anadolu'da da karşılık buldu.
Anadolu'da yetişen Namık Kemallerin, Âkiflerin, Fikretlerin, Nazımların eserleri de Azerbaycan Türklerinin düşünce ve kültür dünyasında önemli izler bıraktı.
İşte bu sebeple Türkiye-Azerbaycan kardeşliğini siyasi liderlerin dostluğuna bağlamak, tarihî gerçeği eksik değerlendirmek olur.
Bu kardeşliği diplomatlar kadar şairler, yazarlar, âşıklar, sanatçılar ve ilim adamları da yaşattılar.
Siyasetin ayırdığı dönemlerde bile dilimiz, edebiyatımız ve kültürümüz bizi birbirimize bağlamaya devam etti.
Bugün bir siyasetçinin söylediği kırıcı sözün, asırlardır oluşturulan bu kültürel yakınlığı zedelemesine izin verilebilir mi?
1990'dan Karabağ Zaferi'ne
20 Ocak 1990'da Sovyet birliklerinin Bakü'ye girmesiyle yaşanan facia, Azerbaycan Türklerinin bağımsızlık mücadelesinde derin izler bıraktı.
Azerbaycan yeniden bağımsızlığına kavuşurken Türkiye'de yaşayan insanlar, kardeşlerinin sevinçlerini ve acılarını kendi sevinçleri ve acıları olarak gördüler.
Ardından Karabağ meselesi geldi.
İşgal, göçler, kayıplar, Hocalı'da yaşanan katliam ve yıllarca süren acılar, Azerbaycan Türklerinin hafızasında kapanması güç yaralar açtı.
Türkiye, bütün bu süreçlerde Azerbaycan'ın yanında yer aldı.
2020 yılında gerçekleştirilen 44 günlük savaş ve ardından 2023'te Karabağ üzerinde Azerbaycan'ın egemenliğini yeniden tesis etmesi, Azerbaycan tarihinin en önemli dönüm noktalarından oldu.
Ancak bugün bazı çevrelerde Karabağ Zaferi'nin kime ait olduğu üzerinden ortaya çıkan tartışmaları son derece gereksiz ve üzücü buluyorum.
Karabağ, Azerbaycan'ın vatan toprağıdır.
Bu toprakların kurtarılması için mücadele eden, şehit veren, yıllarca acı çeken ve zaferi kazanan Azerbaycan milletidir.
Türkiye'nin verdiği destek ise kardeşlik hukukunun gereğidir.
Elbette Türkiye'nin bu destekle övünme hakkı vardır.
Ancak destek verdiği için zaferin sahibiymiş gibi........
