Şehirlerin bir alışkanlığı var: Kirliliği görünmez kılmak. Çöp poşeti kapının önünden alındığı anda mesele “çözüldü” sanıyoruz. Oysa çözülen şey, sadece görüntü. Çöp, asla yok olmaz; sadece yer değiştirir. Ve çoğu zaman, o yer değişikliği bir rastlantı değil, bir rejimin sonucudur: Kimin yaşadığı mahalle temiz kalacak, kimin toprağı ve havası “bedel alanı” olacak?

Türkiye’de “çöp” başlığı konuşulurken hep bir şey unutuluyor: Asıl mesele, atığın bir ticaret konusu haline gelmesi: Atığın uluslararası dolaşıma sokulması, “geri dönüşüm” etiketiyle ambalajlanması ve çevre ile emek maliyetlerinin düşük olduğu yerlere taşınması.

Çöp, uzak bir yerde “çözülür”

Modern tüketim zinciri, kentin merkezine hijyen, periferisine risk bırakır. Bu bir mekânsal adaletsizliktir: Çöpün kokusu, dumanı, sızıntı suyu, mikroplastikleri, yangınları ve zehirli bileşenleri belirli coğrafyalarda birikir. Bu coğrafyalar çoğu kez aynı özellikleri taşır: Yoksul haneler, göçmen emeği, kayıt dışı çalışma, tarımsal geçim ve zayıf denetim.

Burada “çöp” dediğimiz şeyin içeriği önemlidir. Kâğıt, cam, metal gibi görece daha az riskli akışlar bir yana; plastik, karışık ambalaj atığı, kirli ve ayrıştırılamayan fraksiyonlar, elektronik atıklar ve endüstriyel artıklar bambaşka bir hikâye anlatır. Çünkü bunların “geri dönüşüm” adı altında işlenmesi çoğu zaman gerçek bir dönüşüm değil, düşük maliyetli ayrıştırma, yakma, gömme ya da açık alanda biriktirme süreçlerine dönüşebilir. Kısacası çöp ekonomisi, yalnızca çevreyi değil, işçiyi de “harcanabilir” sayan bir düzenle iç içedir.

“Geri dönüşüm” her zaman masum değil

Geri dönüşüm fikri, doğru tasarlandığında hem kaynak kullanımını azaltır, hem istihdam yaratır, hem de belediyelerin yükünü hafifletir. Ama mesele şudur: Sistem, geri dönüşümü bir “temize çıkma sertifikası” gibi kullanmaya başladığında, çöpün kendisi büyür. Çünkü asıl soru atığın nereye gittiği değil, neden bu kadar çok üretildiğidir.

Bugün plastik, bunun en açık örneği. Paketli gıda, hızlı tüketim, tek kullanımlık ürünler ve şirketlerin maliyeti hane halkına ve belediyelere yıkan ambalaj stratejileri, “çöpü” bir yan ürün olmaktan çıkarıp iş modelinin merkezine koyuyor. Bu noktada “bireysel farkındalık” dili yetersiz kalır. Elbette ayrıştırma yapmak değerli; ama tek başına yetmez. Bir tarafta tonlarca ambalajı piyasaya süren üretici, diğer tarafta tüketiciye “sen pipet kullanma” öğüdü… Burada dengenin bozulduğu açık.

Bu yüzden tartışmayı üç basit soruyla büyütmek gerekiyor: Atığı kim üretiyor? Atığın maliyetini kim ödüyor? Atığın riskini kim soluyor? Bu üç soru, çöp meselesini........

© İlke TV