İddianame Yerine Geçen Belgenin İadesi Mümkün mü?
Bu yazımızda; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.191/3-b’de[1] belirtilen iddianame yerine geçen belgenin iadesine karar verilip verilemeyeceği, güncel bir Yargıtay kararı üzerinden değerlendirilecektir.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu sistematiğine göre; şikayet, ihbar üzerine veya re’sen harekete geçerek soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı, tüm delilleri topladıktan sonra, CMK m.170 uyarınca, suçun işlendiğine dair yeterli şüpheye ulaştığında iddianame düzenleyerek, kamu davasının açılması bakımından görevini yerine getirmelidir. İddianame bir itham, yani suçlama belgesidir. Cumhuriyet savcısı tarafından hazırlanan, ceza kanunlarına göre suç olan ve karşılığında ceza gösterilen bir fiilin kim tarafından işlendiğini delilleri ile birlikte gösteren ve davayı açan belgeye iddianame denir. İddianame ve aşağıda açıklayacağımız iddianame yerine geçen belgeler, gönderildikleri mahkemece kabul edilmeleri kaydıyla “davayı açan belge” olarak nitelendirilir.
Kovuşturmanın yol haritası olan iddianamede, CMK m.170’e göre; şüphelinin kimliği, müdafii, maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kimliği, mağdurun veya suçtan zarar görenin vekili veya kanuni temsilcisi, açıklanmasında sakınca bulunmaması halinde ihbarda bulunan kişinin kimliği, şikayette bulunan kişinin kimliği, şikayetin yapıldığı tarih, yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri, yüklenen suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi, suçun delilleri, şüphelinin tutuklu olup olmadığı, tutuklanmışsa, gözaltına alma ve tutuklama tarihleri ile bunların süreleri yer almalıdır. Yine iddianamede; yüklenen suçu oluşturan olaylar, mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır.
CMK m.174 uyarınca iddianamenin iadesi; iddianamenin 170 ve 174. maddelere aykırı düzenlendiği, yani yukarıda yer verdiğimiz hususların eksik olduğu, suçun ispatına doğrudan etkisi olacak delilin toplanmadığı gibi nedenlerle mümkündür. İddianamenin Mahkeme tarafından 15 gün içerisinde iade edilmediği durumda, iddianame kabul edilmiş sayılır. Suçun hukuki nitelendirmesi sebebiyle iddianame iade edilemeyeceği gibi, ilk iade kararında belirtilmeyen sebeplerle de yeniden iddianame iadesi yoluna gidilemez.
2. İddianame Yerine Geçen Belgeler[2]
Genel kuralın; savcılık makamı tarafından yürütülen soruşturmanın sonucunda düzenlenen iddianamenin, ilgili mahkeme tarafından kabul edilmesi üzerine kovuşturma aşamasına geçilmesi olup, kamu davasının dayanağının esas olarak iddianame olduğu belirtilmelidir. Buna karşılık; CMK m.191/3-b’de iddianame yerine geçen belge[3], savcılık makamı dışında soruşturmacılar tarafından düzenlenen, yargılamaya esas teşkil eden belgedir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda bu hüküm dışında, iddianame yerine geçen belgeye ilişkin bir düzenleme yoktur.
İddianame yerine geçen belgeler doktrinde; yetkili makamca yürütülen soruşturma sonrasında düzenlenmekte ve ardından ilgili yargılama makamına tevdi edilerek, kabul edilmek kaydıyla doğrudan kamu davasını başlatmayı mümkün kılan belge olarak tanımlanmıştır[4].
Hukuki niteliği itibariyle bir suçlama belgesi olan ve iddianame yerine geçen belgeler, iddianameden farklı olarak bazı özelliklere sahiptir. Bir belgenin iddianame yerine geçen belge olarak kabul edilebilmesi için doktrinde; ilk olarak yargı makamı tarafından kabulüne dair bir karar verilemeden doğrudan kamu davasını açabilmesi, savcılık makamınca düzenlenen bir iddianamenin bulunmaması ve son olarak savcılık makamı dışında yürütülen bir soruşturma sonucunda suçun işlendiği yönünde yeterli şüphenin yetkili makama ait soruşturmacılar tarafından ortaya koyulması gerektiği belirtilmiştir[5].
Belirtmeliyiz ki; iddianame yerine geçen belgelere ilişkin düzenlemeler kanun koyucu tarafından oldukça dağınık ve karmaşık olarak düzenlenmiş olup, suçlama belgesi olan bu belgeler, hem Anayasa ve hem de özel statüdeki bazı kanuni düzenlemelerle bazı kişilerin işlemiş olduğu özel nitelikteki bazı suçların soruşturmasını yürütmek, soruşturma sonunda suç işlendiği yönünde yeterli şüphe bulunduğu kanısına varılması halinde, elde edilen delillerin CMK m.225’e uygun olarak isnat edilen suçun iddianame sistemine uygun şekilde yetkili makam tarafından yargılama makamının önüne taşımaktadır.
İddianame yerine geçen belgelere örnek olarak;
· Cumhurbaşkanının (Anayasa m.105), Cumhurbaşkanı Yardımcılarının, Bakanların (Anayasa m.106), TBMM Başkanının (Anayasa m.148/6), Genel Kurmay Başkanı ile Kuvvet Komutanlarının (353 sayılı Kanun m.15/A), Anayasa Mahkemesi üyelerinin (6216 sayılı Kanun m.16) ve Sayıştay Başkanı, Daire Başkanları ile üyelerinin (6085 sayılı Kanun m.66/1) görevleri sebebiyle işlediği suçlara ilişkin Anayasa Mahkemesi’nde yargılanmaları hususunda düzenlenen Yüce Divan’a sevk belgesi,
· 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m.53/c uyarınca; Yükseköğretim Kurulu ve Üniversitelerarası Kurulu başkanları ve üyeleri, genel sekreterleri, Devlet ve vakıf yükseköğretim kurumları rektörleri, rektör yardımcıları, üniversite, fakülte, enstitü ve yüksekokul yönetim kurulu üyeleri, fakülte dekanları ve dekan yardımcıları, enstitü ve yüksekokul müdürleri ve yardımcıları ile genel sekreterlerinin görevleri dolayısıyla ya da görevlerini yaptıkları sırada işledikleri ileri sürülen suçlara ilişkin yürütülen soruşturma........
