Yargılama yalnızca hatırlama faaliyeti değildir; aynı zamanda bir unutma rejimidir. Mahkeme, önündeki dosyada bazı olguları, belgeleri, beyanları ve kanaatleri güçlü biçimde hatırlarken; bazı itirazları, çelişkileri, lehe delilleri, usul ihlallerini ve savunma müdahalelerini karar anında unutabilir ya da gerekçeye taşımayabilir. Bu seçici unutma hali bu makalede “yargısal amnezi” kavramıyla ifade edilmektedir.

Yargısal amnezi, basit bir hafıza zayıflığı değildir. Ceza muhakemesinde çoğu zaman dosya merkezli yargılama alışkanlığının, prematüre kanaatin, kurumsal konforun, iş yükünün, tutanak yetersizliğinin ve kalıp gerekçe pratiğinin birleşik sonucudur. Bu amnezi en çok savunma aleyhine işler: iddianame hatırlanır, savunma unutulur; kolluk tutanağı hatırlanır, duruşmada ortaya çıkan çelişki unutulur; mütalaa hatırlanır, mütalaaya karşı savunmanın somut itirazları silikleşir.

Yargısal amnezi yalnızca tekil dosyanın sorunu değildir. Hukuk düzenleri de kendi geçmiş adaletsizliklerini, olağanüstü dönem yargılamalarını, savunma hakkı ihlallerini, gerekçesiz kararlarını ve kurumsal körlüklerini unutabilir. Hukuk tarihini unutan yargı, geçmişin adaletsizliklerini bugünün daha teknik, daha sessiz ve daha meşru görünümlü usul diliyle yeniden üretebilir.

Bu makalenin temel iddiası şudur: Ceza muhakemesinde en ağır adaletsizliklerden biri, savunmanın hiç dinlenmemesi değil; dinlenmiş gibi yapılıp karar anında unutulmasıdır.

I. Giriş: Yargılamanın Unuttuğu Şey

Yargılama çoğu zaman hakikati bulma, delilleri değerlendirme ve hukuki sonuca ulaşma faaliyeti olarak anlatılır. Bu anlatı doğrudur; fakat fazla temizdir. Çünkü yargılama yalnızca neyin görüldüğü, neyin duyulduğu ve neyin değerlendirildiğiyle ilgili değildir. Aynı zamanda neyin görülmediği, neyin duyulmadığı, neyin kayda geçirilmediği, neyin gerekçede karşılanmadığı ve neyin karar anında unutulduğuyla da ilgilidir.

Her ceza dosyasının bir hafızası vardır. Bu hafıza kolluk tutanaklarıyla, iddianameyle, ifade zabıtlarıyla, bilirkişi raporlarıyla, ara kararlarla, duruşma tutanaklarıyla, esas hakkındaki mütalaayla, savunma dilekçeleriyle ve nihayet gerekçeli kararla kurulur. Fakat bu hafıza tarafsız bir arşiv değildir. Dosyanın bazı unsurları güçlü biçimde yerleşir; bazıları silikleşir. Bazı cümleler hükmün omurgasına dönüşür; bazı cümleler tutanağın kenarında kalır. Bazı deliller dosyanın kaderini belirler; bazı lehe hususlar sanki hiç söylenmemiş gibi kaybolur.

İşte bu noktada yargısal amnezi kavramına ihtiyaç vardır. Yargısal amnezi, mahkemenin yargılama sürecinde ortaya çıkan anlamlı unsurları karar hafızasına taşımaması; özellikle savunma itirazlarını, lehe delilleri, tanık çelişkilerini, usul ihlallerini, önceki beyan farklılıklarını ve duruşma içinde oluşan kritik anlamları gerekçeli kararda görünmez hale getirmesidir.

Bu amnezi basit bir unutkanlık değildir. Bir hâkimin yoğun iş yükü içinde bazı ayrıntıları hatırlamaması elbette insani bir durumdur. Fakat ceza muhakemesi bakımından sorun, kişisel hafıza zayıflığından çok daha derindir. Sorun, yargısal sistemin bazı şeyleri sistematik biçimde hatırlamaya, bazı şeyleri ise sistematik biçimde unutmaya yatkın hale gelmesidir.

Ceza yargılamasında çoğu zaman iddianame güçlü hatırlanır; savunma zayıf hatırlanır. Kolluk tutanağı güçlü hatırlanır; duruşmadaki çelişki zayıf hatırlanır. Tutuklama gerekçesi güçlü hatırlanır; sonraki lehe gelişmeler zayıf hatırlanır. Bilirkişi raporunun sonucu güçlü hatırlanır; rapora yöneltilen metodolojik itirazlar zayıf hatırlanır. Esas hakkındaki mütalaa güçlü hatırlanır; mütalaaya karşı savunmanın somut itirazları çoğu zaman kalıp cümlelerle geçilir. Bu nedenle yargısal amnezi, şu soruyu hukuk düşüncesinin merkezine taşır: Mahkeme neyi unutuyor ve bu unutma kimin aleyhine işliyor?

II. Yargısal Amnezi Nedir?

Yargısal amnezi, yargılama sürecinde ortaya çıkan hukuken anlamlı unsurların karar anında unutulması, görmezden gelinmesi, etkisizleştirilmesi veya gerekçede karşılanmaması halidir. Bu kavram, yargısal hafıza kavramının karşı yüzüdür. Yargısal hafıza, mahkemenin dosya ve duruşma boyunca ortaya çıkan anlamları karar anına taşıma kapasitesidir. Yargısal amnezi ise bu kapasitenin bozulmasıdır. Mahkeme bazı şeyleri duyar; fakat hatırlamaz. Bazı şeyleri kayda geçirir; fakat değerlendirmez. Bazı şeyleri görür; fakat gerekçeye taşımaz. Böylece yargılama, görünüşte tamamlanmış olsa da hafıza bakımından eksik kalır.

Yargısal amnezinin temel özelliği seçici olmasıdır. Mahkeme her şeyi unutmaz. Aksine, bazı şeyleri olağanüstü bir süreklilikle hatırlar. Dosyanın ilk anlatısını, suç şüphesini, iddianamenin çerçevesini, kolluk tutanağının dilini, tutuklama gerekçesindeki varsayımları ve mütalaadaki sonuç cümlesini çoğu zaman hafızada tutar. Fakat bu anlatıyı sarsan veya zayıflatan unsurlar aynı güçle hatırlanmaz. Bu nedenle yargısal amnezi, çoğu zaman aleyhe hafızanın güçlü, lehe hafızanın zayıf olması biçiminde ortaya çıkar.

Yargısal amnezi birkaç düzeyde işler: Birincisi, delil amnezisidir. Lehe delilin, deliller arasındaki çelişkinin veya delilin sınırlı ispat gücünün hükümde görünmez hale gelmesidir. İkincisi, tutanak amnezisidir. Duruşmada yaşanan kritik anın, müdafiin itirazının veya tanığın çelişkisinin tutanakta eksik, özet veya etkisiz biçimde yer almasıdır. Üçüncüsü, savunma amnezisidir. Müdafiin temel argümanlarının, sanığın açıklamalarının ve savunmanın alternatif olay örgüsünün gerekçeli kararda karşılanmamasıdır. Dördüncüsü, usul amnezisidir. Yargılama sırasında ortaya çıkan usul ihlalinin, hüküm aşamasında sanki hiç yaşanmamış gibi etkisizleştirilmesidir. Beşincisi, tarihsel amnezidir. Hukuk düzeninin geçmiş adaletsizliklerinden, savunma hakkı ihlallerinden ve kötü yargılama tecrübelerinden ders almamasıdır. Altıncısı, kurumsal amnezidir. Adliye pratiğinin kendi tekrar eden hatalarını “rutin işleyiş” içinde normalleştirmesi ve artık onları hata olarak bile görmemesidir.

Bu alt türlerin ortak noktası şudur: Yargılamada bir şey yaşanır, söylenir, itiraz edilir, tartışılır; fakat kararın hafızasına gerektiği gibi girmez. Böylece görünürde usul işler; fakat adaletin hafızası eksik kalır.

III. Dosya Hatırlanır, Duruşma Unutulur

Yargısal amnezinin en tipik biçimi, dosyanın güçlü biçimde hatırlanıp duruşmanın zayıf biçimde hatırlanmasıdır. Ceza muhakemesinde dosya, duruşmadan önce konuşmaya başlar. Kolluk tutanağı olayı ilk kez adlandırır. Şüpheli ifadesi ilk çerçeveyi kurar. Mağdur beyanı olayın duygusal ağırlığını taşır. Fezleke ve iddianame bu anlatıyı hukuki bir forma sokar. Tutuklama kararı veya adli kontrol kararı, dosyaya erken bir yargısal ağırlık kazandırır. Böylece duruşma başlamadan önce bile mahkemenin karşısında yalnızca belgeler değil, belirli bir anlatı düzeni vardır.

Duruşmanın işlevi bu anlatıyı test etmektir. Duruşma, dosyanın doğrulandığı değil, dosyanın sınandığı yerdir. Tanık beyanları, sanığın savunması, müdafiin soruları, delil tartışmaları ve tarafların beyanları, dosya hafızasını yeniden kurma imkânı yaratır. Fakat uygulamada duruşma çoğu zaman dosyanın gölgesinde kalır. Duruşmada ortaya çıkan canlı çelişki, dosyanın yazılı kesinliği karşısında zayıf düşer. Tanığın tereddüdü, tutanağa “beyanında ısrar etti” şeklinde geçebilir. Sanığın ayrıntılı açıklaması, “suçlamayı kabul etmedi” cümlesine indirgenebilir. Müdafiin delil tartışması, “savunma yaptı” şeklinde özetlenebilir. Böylece duruşmanın canlı hafızası, dosyanın yazılı hafızası içinde erir.

Bu durumda mahkeme dosyayı hatırlar, fakat duruşmayı unutur. Bu unutma, ceza muhakemesinin sözlülük ve doğrudanlık ilkelerini zayıflatır. Çünkü duruşma yalnızca kanuni bir aşama değildir; yargısal hafızanın yenilenme alanıdır. Eğer duruşmada ortaya çıkan yeni anlamlar karar hafızasına girmiyorsa, duruşma dosyanın onay merasiminden ibaret hale gelir. Yargısal amnezi burada en çıplak biçimiyle görünür: Dosyanın ilk sesi güçlü kalır, duruşmanın düzeltici sesi kaybolur.

IV. Savunmanın Unutulması: Salonda Var, Hükümde Yok

Ceza muhakemesinde yargısal amnezinin en ağır sonucu savunmanın unutulmasıdır. Savunmanın unutulması, müdafiin hiç konuşturulmaması anlamına gelmez. Daha incelikli, daha sessiz ve çoğu zaman daha tehlikeli bir durumdan söz ediyoruz. Müdafi konuşur. Dilekçe verir. İtiraz eder. Tanığa soru yöneltir. Delil tartışır. Mütalaaya karşı savunma yapar. Fakat bütün bu faaliyetlerin gerekçeli kararda gerçek bir karşılığı yoktur.

Savunma salonda vardır; fakat hükümde yoktur. Bu durum savunma hakkının en sinsi zayıflatılma biçimidir. Çünkü şeklen bakıldığında savunma hakkı kullandırılmıştır. Avukat duruşmaya katılmıştır. Sanığa söz verilmiştir. Müdafi beyanda bulunmuştur. Dilekçeler dosyaya alınmıştır. Fakat maddi açıdan bakıldığında savunmanın karar üzerindeki etkisi belirsizdir. Mahkeme savunmayı gerçekten değerlendirmiş midir? Savunmanın temel iddialarına cevap vermiş midir? Lehe delilleri tartışmış mıdır? Çelişkileri hüküm bakımından dikkate almış mıdır? Yoksa savunma yalnızca usulî bir görüntü olarak mı dosyada yer almıştır?

Savunma amnezisi üç aşamada ortaya çıkar.

İlk aşama, tutanakta silinmedir. Müdafiin beyanı eksik veya genel ifadelerle geçirilir. İtirazın hukuki nedeni kayda tam girmez. Tanık çelişkisi açık biçimde yazılmaz. Savunmanın kurduğu alternatif olay örgüsü birkaç cümleye sıkıştırılır. Böylece savunma, daha duruşma anında hafıza kaybına uğrar.

İkinci aşama, delil tartışmasında silinmedir. Savunma, bir delilin güvenilirliğini, elde ediliş biçimini, çelişkisini veya sınırlı ispat değerini tartışır; fakat mahkeme bu tartışmayı hüküm mantığına dahil etmez. Delil sanki hiç tartışılmamış gibi hükme esas alınır.

Üçüncü aşama, gerekçede silinmedir. Gerekçeli karar, savunmanın temel tezlerini karşılamaz. Bazen savunma hiç anılmaz. Bazen “sanık ve müdafiinin savunmalarına itibar edilmemiştir” gibi kalıp cümlelerle geçilir. Bazen de savunmanın en zayıf görünen kısmı seçilip asıl güçlü itirazlar dışarıda bırakılır.

Bu üç aşama birleştiğinde ortaya çıkan şey, savunma hakkının görünmez biçimde boşaltılmasıdır. Savunma vardır, fakat etkisizdir. Dinlenmiştir, fakat hatırlanmamıştır. Dosyadadır, fakat hükümde yaşamamaktadır. Ceza muhakemesinde en ağır adaletsizliklerden biri budur: Savunmanın hiç dinlenmemesi değil, dinlenmiş gibi yapılıp karar anında unutulması.

V. Tutanak Amnezisi: Kayda Girmeyen Hafızaya Girmez

Tutanak, duruşma hafızasının resmî taşıyıcısıdır. Duruşmada yaşananların gelecek aşamalara taşınması büyük ölçüde tutanak aracılığıyla olur. Bu nedenle tutanak yalnızca teknik bir kayıt aracı değildir; yargısal hafızanın kurucu metinlerinden biridir. Tutanak amnezisi, duruşmada yaşanan anlamlı bir olayın tutanakta eksik, zayıf, özetleyici veya bağlamından kopuk biçimde yer almasıdır. Bu amnezi, yargılamanın sonraki aşamalarında derin sonuçlar doğurur. Çünkü tutanağa girmeyen veya zayıf giren şey, istinaf ve temyiz incelemesinde de zayıf görünür. Duruşmada güçlü olan bir çelişki, tutanakta sıradan bir beyana dönüşebilir. Müdafiin ciddi bir itirazı, tutanakta nötr bir “itiraz edildi” cümlesiyle etkisizleşebilir.

Tutanak amnezisinin en yaygın biçimlerinden biri savunma beyanlarının........

© Hukuki Haber