Lawfare, en genel anlamıyla, hukukun ve yargısal süreçlerin uyuşmazlığı çözme işlevinin ötesine geçirilerek stratejik bir mücadele aracına dönüştürülmesini ifade eder. Kavramın kökeni daha çok savaş ve uluslararası çatışma literatüründe “hukukun savaş aracı olarak kullanılması” fikrine dayanmakla birlikte, zamanla iç siyaset, ceza adaleti, kamusal alan ve temel haklar bağlamında da tartışılır hale gelmiştir. Charles J. Dunlap Jr.’ın klasik çerçevesi, lawfare’i hukukun stratejik kullanımına ya da kötüye kullanımına işaret eden bir kavram olarak kurarken, sonraki tartışmalar bunun demokratik kurumlar, muhalefet, kamusal katılım ve savunma hakkı üzerinde de işleyebileceğini göstermiştir.

Bu çalışma, lawfare olgusunu Hibrit Kopuş Savunması teorisi çerçevesinde ele almaktadır. Çalışmanın temel iddiası şudur: Lawfare karşısında savunmanın görevi yalnız isnada cevap vermek değildir; aynı zamanda yargılamanın araçsallaştırılmış yapısını teşhis etmek, görünür kılmak, kayda geçirmek ve buna uygun derecede müdahale etmektir. Ceza muhakemesinde lawfare, yalnız haksız isnat veya yanlış karar ihtimaliyle sınırlı değildir; isnadın kuruluşundan usul araçlarının kullanılma biçimine, medya anlatılarından meşruiyet üretimine, sürecin bizzat cezaya dönüşmesine kadar uzanan çok katmanlı bir baskı rejimi olarak ortaya çıkabilir. Bu rejim bazen yalnız sanığı değil, bizzat müdafii de hedef alır. Avukatların müvekkilleriyle özdeşleştirilmemesi ve mesleki görevlerini korkutma, taciz veya uygunsuz müdahale olmaksızın yerine getirebilmesi gerektiği yönündeki uluslararası ilkeler ile Avrupa Konseyi’nin 12 Mart 2025’te kabul ettiği avukatlık mesleğinin korunmasına ilişkin sözleşme, bu meselenin bireysel değil yapısal bir nitelik taşıdığını göstermektedir.

Bu çerçevede makale, önce lawfare kavramını açıklamakta, ardından ceza muhakemesindeki görünüm biçimlerini incelemekte, daha sonra lawfare’in müdafie yönelen boyutunu çözümlemekte ve son olarak Hibrit Kopuş Savunması’nın beş dereceli yapısını bu olguya karşı geliştirilebilecek bir savunma modeli olarak önermektedir.

Bazı yargılamalarda sorun, hukukun uygulanmaması değildir. Asıl sorun, hukukun belirli bir kişi, grup ya da siyasal-toplumsal aktör üzerinde baskı kuracak şekilde uygulanmasıdır. Başka bir ifadeyle mesele, hukukun yokluğu değil, hukukun silah disipliniyle işletilmesidir. İşte lawfare tartışmasının merkezinde bu olgu bulunmaktadır.

Lawfare kavramı literatürde tek anlamlı değildir. Charles J. Dunlap Jr. kavramı, en bilinen formülasyonlarından birinde, hukukun geleneksel askerî araçların yerine veya onların tamamlayıcısı olarak stratejik biçimde kullanılması yahut kötüye kullanılması şeklinde tanımlar. Sonraki tartışmalar ise bu kavramı yalnız savaş bağlamında değil, demokratik süreçlerin aşındırılması, siyasal rakiplerin kriminalizasyonu, toplumsal muhalefetin bastırılması ve yargının siyasal mücadele alanına dönüşmesi bağlamında da değerlendirmiştir. Bu yüzden lawfare’i yalnız “hukukun savaşı” şeklinde değil, daha geniş biçimde “hukukun araçsallaştırılmış mücadele tekniği” olarak okumak gerekir.

Ceza muhakemesi bakımından lawfare’in önemi özellikle şuradadır: Burada hedef her zaman mahkûmiyet olmayabilir. Bazen soruşturmanın açılması, bazen gözaltı veya tutuklama tedbiri, bazen iddianamenin dili, bazen yargılamanın uzatılması, bazen de medya üzerinden dolaşıma sokulan suç isnadı, kişinin zaten fiilen cezalandırılmasına yetebilir. Bu durumda süreç, hükmün önüne geçer. Yargılama, hakikat araştırmasının zemini olmaktan çıkar; yıpratma, baskılama ve meşruluk üretme aracına dönüşür. Lawfare’in tehlikesi tam da burada başlar.

Hibrit Kopuş Savunması bu noktada güçlü bir teorik ve pratik çerçeve sunar. Çünkü bu savunma modeli, yalnız isnadın maddi içeriğine cevap vermez; aynı zamanda yargılamanın çerçevesini, sahne düzenini, karar psikolojisini, kurumsal asimetrilerini ve epistemik kapanmalarını da analiz eder. Lawfare ise tam da bu çok katmanlı sahada işler. Dolayısıyla lawfare’e karşı savunma, klasik anlamda “suçsuzluk anlatısı” kurmakla sınırlı kalamaz. Savunma; çerçeveyi teşhis etmeli, usulün araçsallaştırılmasını görünür kılmalı, tutanağı bir mücadele alanına çevirmeli ve gerektiğinde üst yargı için kayıt üretmelidir. Bu makalenin amacı, işte bu ilişkiyi sistematik biçimde ortaya koymaktır.

I. Lawfare Kavramı: Tanım, Çekirdek Unsurlar ve Sınırlar

Lawfare’in kavramsal gücü, onun tam da hukuk ile güç arasındaki gri bölgeyi görünür kılmasından gelir. Kavramın sınırları tartışmalıdır. Kimi yazarlar onu büyük ölçüde savaş hukuku ve uluslararası çatışmalar bağlamında kullanırken, kimi yazarlar iç siyaset, kamusal protesto, muhalif hareketler ve ceza adaleti alanındaki araçsallaştırılmış hukuk pratiklerini de lawfare başlığı altında ele alır. Bu nedenle kavrama yaklaşırken iki hatalı sadeleştirmeden kaçınmak gerekir.

Birincisi, lawfare’i her siyasî davayla özdeşleştirmek yanlıştır. Her yüksek profilli soruşturma lawfare değildir. Her sert ceza muhakemesi pratiği de lawfare sayılmaz. İkincisi, lawfare’i yalnız kötü niyetli iktidar tasarruflarına indirgemek de eksiktir. Çünkü lawfare bazen açık bir siyasî talimatla değil, kurumsal reflekslerin, medya baskısının, güvenlikçi dilin ve önceden kurulmuş anlatıların birleşmesiyle de doğabilir. Bu nedenle lawfare’i sonuçtan çok, süreç mantığı üzerinden okumak gerekir.

Bu süreç mantığının çekirdeğinde dört unsur vardır. İlk olarak, hukukî form korunur; yani süreç dışarıdan bakıldığında “hukuk içinde” görünür. İkinci olarak, bu formun içeriği, asli işlevinden saptırılarak rakibi etkisizleştirecek biçimde kullanılır. Üçüncü olarak, amaç çoğu zaman yalnız hüküm almak değil, süreç içinde yıpratma, damgalama, korkutma veya dışlama üretmektir. Dördüncü olarak da bu araçsallaştırma, anlatı, medya, usul ve kurumsal meşruiyet mekanizmalarıyla desteklenir. Dunlap’ın lawfare’i “law as a substitute for traditional military means” veya hukukun stratejik kullanımı olarak geliştiren yaklaşımı kavramın ilk çekirdeğini gösterirken, daha sonraki literatür bu mantığın demokratik kurumlar ve iç siyaset bakımından da işlediğini vurgular.

Bu bağlamda lawfare’in en önemli özelliği, hukukun tamamen askıya alınmasından ziyade, hukuk görüntüsü altında işleyen bir baskı tekniği olmasıdır. Açık çıplak keyfilik ile lawfare aynı şey değildir. Lawfare’in daha sinsi tarafı, usulün korunuyor görünmesi, fakat adil yargılanmanın maddi çekirdeğinin aşındırılmasıdır. Savunmanın karşı karşıya kaldığı güçlük de tam buradan doğar: Mücadele edilen şey hukuksuzluk değil, hukuk biçiminde sunulan araçsallaştırmadır.

II. Ceza Muhakemesinde Lawfare: Maddi Hukuktan Çok Usulün Silahlaştırılması

Ceza muhakemesinde lawfare çoğu zaman maddi ceza normlarından önce usul kurumları üzerinden işler. Suç isnadı, gözaltı, arama, elkoyma, iletişimin denetlenmesi, tutuklama, adli kontrol, soruşturmanın zamanlaması, dosya gizliliği, seçilmiş delillerin dolaşıma sokulması, duruşmaların uzaması, medya sızıntıları ve damgalayıcı kavramsallaştırmalar, bir bütün halinde kişiyi henüz hüküm kurulmadan cezalandırabilir.

Burada kritik nokta şudur: Bazen beraat ihtimali, lawfare mantığını boşa çıkarmaz. Çünkü amaç, mahkûmiyet kadar hatta bazen ondan daha çok, süreçteki tahribattır. Kişinin kamusal itibarı zedelenir, meslekî alanı daralır, ekonomik kaynakları tükenir, sosyal ilişkileri aşınır ve uzun süreli belirsizlik altında yaşaması sağlanır. Böylece süreç, kendi başına yaptırım haline gelir.

Ceza muhakemesi alanında bu mantık daha da yıkıcıdır. Çünkü burada devletin cebir tekelini arkasına alan tedbirler söz konusudur. Tutuklama ya da tutuklama tehdidi, yalnız özgürlüğün geçici sınırlandırılması değildir; aynı zamanda yargılamanın geri kalanını psikolojik olarak çerçeveleyen çok güçlü bir ön-anlatıdır. İddianame de bu çerçevenin parçasıdır. İddianame, yalnız olayların hukuki nitelendirmesini yapan teknik bir belge gibi görünse de, çoğu zaman ilk suç hikâyesini kurar. Bu ilk hikâye, sonraki delil okuması üzerinde çıpa etkisi yaratabilir. Böylece lawfare, maddi delilin yetersizliğinden bağımsız olarak, okuma rejimini belirleyen ön-çerçeve üzerinden de çalışır.

Bu nedenle ceza muhakemesinde lawfare’i anlamak için şu sorular sorulmalıdır: Süreç gerçekten hakikati araştırmak için mi işliyor, yoksa önceden kurulmuş risk anlatısını meşrulaştırmak için mi? Deliller gerçekten tartışılıyor mu, yoksa bir kanaati doğrulamak üzere mi seçilip diziliyor? Koruma tedbirleri koruma amacıyla mı işletiliyor, yoksa süreci cezaya dönüştürecek yoğunlukta mı kullanılıyor? Savunma, sürece etkili biçimde katılabiliyor mu, yoksa yalnızca hukukî meşruiyet görüntüsü sağlayan pasif bir unsur haline mi getiriliyor? İşte Hibrit Kopuş Savunması’nın gireceği yer tam burasıdır.

III. Hibrit Kopuş Savunması Neden Lawfare’e Karşı Özel Bir Savunma Modelidir?

Hibrit Kopuş Savunması’nın ayırt edici özelliği, yargılamayı yalnız normatif bir işlem dizisi olarak değil, aynı zamanda bir sahne, bir anlatı savaşı, bir karar psikolojisi alanı ve bir meşruiyet mücadelesi olarak okumasıdır. Lawfare de tam bu çok katmanlı zeminde etkili olur. Çünkü lawfare’in gücü, hukuki teknik ile anlatısal ve kurumsal etkinin birleşmesinden gelir.

Klasik savunma çoğu zaman isnadın unsurlarına odaklanır: suçun maddi unsuru oluşmuş mudur, delil yeterli midir, kast var mıdır, hukuka uygunluk sebebi bulunmakta mıdır? Bunlar elbette vazgeçilmezdir. Ancak lawfare şüphesinin bulunduğu dosyalarda bunlar tek başına yeterli değildir. Çünkü böyle dosyalarda sorun, yalnız delilin zayıflığı değil; delilin nasıl seçildiği, nasıl anlatıldığı, hangi sırayla sunulduğu, hangi kavramlarla çerçevelendiği ve mahkemenin bunu hangi psikolojik iklim içinde değerlendirdiğidir.

Hibrit Kopuş Savunması tam burada devreye girer. Bu model, yargılamada bazen doğrudan içerikle değil, içeriğin okuma rejimiyle mücadele edilmesi gerektiğini söyler. Örneğin savunmanın asıl meselesi bazen “bu tanık güvenilmezdir” demek değil, “mahkeme bu tanığı neden yalnız suçlayıcı fonksiyonuyla dinliyor?” sorusunu görünür kılmaktır. Bazen mesele “tutuklama şartları yoktur” itirazından önce, “bu dosyada koruma tedbiri risk önleme mantığıyla değil, damgalama ve baskı mantığıyla mı işletiliyor?” sorusunu kayda geçirmektir. Bazen de ana mücadele, beraat talebinden önce, savunmanın gerçekten duyulmadığını, delil tartışmasının fiilen yapılmadığını ve kararın erken kapandığını göstermek olabilir.

Dolayısıyla Hibrit Kopuş’un lawfare karşısındaki değeri, onun çift işlevli karakterinde yatar. Bir yandan dosyanın içeriğine cevap verir; öte yandan sürecin işleyiş biçimine itiraz eder. Bir yandan teknik savunma yapar; öte yandan çerçeve kırar. Bir yandan uyumlu görünür; öte yandan uygun anda kopuş üretir. Lawfare gibi hukuk biçimi içindeki araçsallaştırmalar karşısında etkili savunma tam da böyle olmalıdır: Hem içeriden konuşmalı, hem de gerektiğinde içerinin artık bozulduğunu gösterebilmelidir.

IV. Ceza Muhakemesinde Lawfare’in Beş Görünümü

1. Suç İsnadının Silahlaştırılması

Lawfare’in ilk ve en görünür tezahürü, suç isnadının kuruluş biçiminde ortaya çıkar. Burada iddianame yahut soruşturma anlatısı, yalnızca maddi vakıayı hukuki kategoriye yerleştiren nötr bir vasıflandırma işlemi olmaktan çıkar; kişiyi daha yargılama başlamadan belirli bir toplumsal ve siyasal anlam evrenine yerleştiren ilk çerçeveye dönüşür. Kullanılan kavramlar çoğu zaman teknik sınırlarını aşar; isnat, yalnız bir eylem tasviri olmaktan çıkarak ahlaki, güvenlikçi ve siyasal çağrışımlar üreten bir kimliklendirme pratiğine dönüşür. Böylece kişi, henüz hüküm verilmeden, yalnızca şüpheli ya da sanık olarak değil; aynı zamanda tehlikeli, örgütlü, sistematik, manipülatif veya kamu düzeni bakımından tehdit oluşturan bir figür olarak sunulur.

Bu durumun en önemli sonucu, ilk isnadın sonraki bütün muhakeme faaliyetleri üzerinde bir çıpa etkisi yaratmasıdır. Deliller, tanık beyanları, koruma tedbirleri ve hatta usule ilişkin işlemler bile çoğu zaman bu ilk çerçevenin ışığında okunmaya başlanır. Artık tartışma, “olgu nedir?” sorusundan çok, “önceden kurulmuş çerçeve hangi yeni unsurlarla doğrulanacaktır?” sorusuna yaklaşır. İşte lawfare’in burada işleyen mantığı, hukuki isnadı maddi hakikatin başlangıç noktası olmaktan çıkarıp stratejik bir yönlendirme aracına dönüştürmesidir.

Bu aşamada savunmanın görevi yalnızca alternatif bir hikâye anlatmak değildir. Asıl görev, ilk isnadın kendisinin bir olgu değil, bir çerçeve olduğunu görünür kılmaktır. Savunma, iddianamenin veya soruşturma dilinin tarafsız bir betimleme değil, belli bir algı ve yönelim üretme teşebbüsü olduğunu teşhis etmeli; kullanılan kavramların teknik değil yönlendirici işlevini açığa çıkarmalıdır. Çünkü lawfare’de ilk isnat, yalnız yargılamanın başlangıcı değil, sonraki bütün işlemlerin anlam rejimini kuran asli çıpadır.

2. Usul Araçlarının Silahlaştırılması

Lawfare’in ikinci görünümü, ceza muhakemesinin koruma ve düzenleme amacıyla tasarlanmış usul araçlarının, bu işlevlerini aşarak fiili yaptırım üreten mekanizmalara dönüşmesidir. Gözaltı, tutuklama, elkoyma, iletişimin denetlenmesi, arama, uzun süreli adli kontrol, dosya gizliliği veya sürekli ertelenen yargılama pratiği, hukuken geçici ve istisnai tedbirler olarak öngörülmüş olsalar da, bazı dosyalarda kişiyi henüz hüküm verilmeden cezalandıran etkiler doğurabilir. Bu halde usul, maddi hukukun önüne geçer; yargılamanın sonucu beklenmeden, süreç bizzat bir daraltma ve yıpratma tekniğine dönüşür.

Bu silahlaştırma biçiminin en önemli özelliği, hukuki görünümünü korumasıdır. Tedbirler kağıt üzerinde meşru, geçici ve istisnai görünür; ancak uygulamada kişiyi ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak tüketen bir yoğunluk kazanır. Böylece muhakeme, hakikate ulaşmak için yürüyen bir usul olmaktan uzaklaşır; kişinin hareket alanını daraltan, mesleki ve toplumsal varlığını zayıflatan bir baskı rejimine dönüşür. Özellikle uzun süren soruşturmalar, ölçüsüz koruma tedbirleri ve belirsizliğin uzatılması, mahkûmiyet kararı bulunmaksızın bir cezalandırma etkisi yaratabilir.

Bu nedenle lawfare bağlamında usul, yalnız tarafsız bir çerçeve değil; bizzat mücadelenin alanıdır. Savunmanın burada yapması gereken, her tedbiri yalnız biçimsel yasallık açısından değil, fiili etki ve amaç bakımından da sorgulamaktır. Sorulması gereken mesele şudur: Bu tedbir gerçekten koruma amacıyla mı uygulanmaktadır, yoksa süreç içinde cezalandırıcı ve sindirici işlev mi üstlenmektedir? Hibrit Kopuş Savunması bakımından bu ayrım belirleyicidir; çünkü usulün silahlaştırıldığı yerde savunma, yalnız sonuçla değil, sürecin kendisiyle mücadele etmek zorundadır.

3. Anlatının ve Medyanın Silahlaştırılması

Lawfare’in üçüncü görünümü, hukukî isnadın mahkeme salonu dışına taşarak medya ve kamusal anlatı yoluyla çoğaltılmasıdır. Ceza muhakemesi bu aşamada yalnızca dosya içi bir süreç olmaktan çıkar; haber başlıkları, televizyon tartışmaları, sosyal medya akışları, sızdırılan belgeler, seçilmiş cümleler ve tekrarlanan etiketler üzerinden ikinci bir yargılama alanı oluşur. Henüz hüküm verilmeden suç isnadı kamusal dolaşıma girdiğinde, sosyal bir mahkûmiyet doğabilir. Bu durumda kişi, hukuki statüsünden bağımsız olarak kamusal imaj bakımından çoktan hüküm giymiş hale gelir.

Medyanın ve anlatının silahlaştırılması, yalnızca kamuoyu baskısı yaratmakla kalmaz; aynı zamanda yargılamanın dramaturjik çevresini kurar. Belirli ifadelerin sürekli tekrar edilmesi, bazı delillerin öne çıkarılması, bazı hususların ise görünmez kılınması, yargılamaya eşlik eden bir “anlam iklimi” oluşturur. Bu iklim, doğrudan veya dolaylı biçimde karar verici aktörlerin psikolojik dünyasını da etkileyebilir. Böylece mahkeme salonundaki hukuki süreç ile salon dışındaki damgalama ve algı üretimi birbirini besleyen iki hatta dönüşür.

Bu görünüm karşısında savunmanın görevi yalnız dosyaya cevap vermek değildir; aynı zamanda anlatı savaşını tanımak ve ona uygun strateji geliştirmektir. Çünkü lawfare’de bazen dosyanın kendisinden çok, dosya hakkında kurulan toplumsal anlam rejimi belirleyici hale gelir. Savunma, isnadın medyatik tekrarını nötr bir dolaşım olarak değil, yargısal atmosferi etkileyen bir çerçeveleme pratiği olarak okumalıdır. Aksi halde salon içindeki teknik doğruluk, salon dışındaki güçlü anlatı tarafından bastırılabilir.

4. Meşruiyetin Silahlaştırılması

Lawfare’in dördüncü görünümü, yargılamanın hakikat araştırma alanı olmaktan ziyade kurumsal meşruiyet üretme törenine dönüşmesidir. Burada süreç, yalnızca bir uyuşmazlığı çözmek için değil; aynı zamanda topluma “kurumlar işliyor”, “devlet tehditlere karşı harekete geçiyor” veya “riskli unsurlar denetim altına alınıyor” mesajı vermek için işletilir. Özellikle daha baştan tehlikeli, sakıncalı veya kabul edilemez olarak kodlanan kişi ya da gruplara karşı yürütülen muhakemelerde, yargılama bir anlamda kamusal güven üretme sahnesi haline gelebilir.

Bu durumda hukukun işlevi değişir. Yargılama, gerçek tartışma ve adil değerlendirme zemini olmaktan uzaklaşır; kurumsal tepkinin görünür kılındığı bir meşruiyet dekoruna dönüşür.........

© Hukuki Haber