Ceza muhakemesinde savunmanın varlığı, her zaman savunmanın etkili olduğu anlamına gelmez. Müdafi duruşmada hazır bulunabilir, sanık beyanda bulunabilir, dilekçe verilebilir, itiraz edilebilir; fakat bütün bu faaliyetler, yargılamanın kanaat yapısını, delil değerlendirme biçimini ve karar gerekçesini değiştirmediği sürece yalnızca biçimsel bir savunma görüntüsü üretir. Bu çalışmada “placebo savunma” kavramı, ceza muhakemesinde savunmanın gerçek müdahale gücünü kaybederek psikolojik teselliye, usulî görünürlüğe ve sembolik katılıma indirgenmesini ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Placebo savunma, sanığı ve müdafii geçici olarak rahatlatabilir; fakat dosyanın kurduğu anlam rejimini, iddianamenin çerçevesini, kolluk anlatısının çıpa etkisini, tutuklama kararının kanaat baskısını veya mütalaanın kapanış gücünü kırmaz. Hibrit Kopuş Savunması ise savunmayı yalnızca konuşma, itiraz veya dilekçe faaliyeti olarak değil; yargılamanın bilişsel, retorik, dramaturjik ve usulî akışına stratejik müdahale olarak görür. Bu nedenle placebo savunmaya karşı HKS’nin temel önerisi, savunmanın görünürlükten etkiye, teselliden müdahaleye, biçimsel katılımdan kanaat düzenini dönüştürmeye yönelmesidir.

I. Giriş: Savunma Var mı, Yoksa Savunma Görüntüsü mü Var?

Ceza muhakemesinde en tehlikeli yanılsamalardan biri, savunmanın biçimsel olarak yapılmış olmasının savunmanın gerçekten etkili olduğu anlamına geldiği varsayımıdır. Duruşmada müdafi vardır. Sanık konuşmuştur. Müdafi söz almıştır. Birkaç itiraz yapılmıştır. Belki dilekçe de sunulmuştur. Tutanakta “sanık müdafii savunmasını tekrar etti” veya “beraat talep etti” şeklinde bir cümle de yer almıştır.

İlk bakışta savunma vardır.

Fakat biraz yakından bakıldığında şu soru belirir: Bu savunma gerçekten yargılamanın yönünü değiştirmiş midir? Mahkemenin erken kanaatini zorlamış mıdır? İddianamenin kurduğu anlatıyı kırmış mıdır? Delillerin tartışılma biçimine müdahale etmiş midir? Hâkimin dosyayı okuma tarzında bir tereddüt üretmiş midir? Tutanakta üst denetime elverişli bir iz bırakmış mıdır? Mütalaanın dayandığı varsayımları dağıtmış mıdır? Gerekçenin kurulacağı zemine önceden müdahale etmiş midir?

Eğer bu soruların cevabı olumsuzsa, ortada savunmanın kendisinden çok savunma görüntüsü vardır.

İşte bu yazıda “placebo savunma” dediğimiz olgu tam da burada ortaya çıkar. Placebo savunma, ceza muhakemesinde savunmanın görünür fakat etkisiz hale gelmesidir. Savunma yapılmıştır; ama savunma etki üretmemiştir. Müdafi konuşmuştur; ama dosyanın kanaat mimarisi yerinden oynamamıştır. İtiraz edilmiştir; ama yargılama ritmi değişmemiştir. Dilekçe verilmiştir; ama mahkemenin gerekçe kurma alanı daraltılmamıştır.

Bu nedenle placebo savunma yalnızca zayıf savunma değildir. Daha derin bir şeydir: Savunmanın kendi varlığını gerçek sanmasıdır.

II. Placebo Kavramından Placebo Savunmaya

Tıpta placebo, gerçek bir etkin madde içermediği halde kişide iyileşme beklentisi veya rahatlama duygusu yaratan uygulamayı ifade eder. Burada önemli olan, uygulamanın kişide bir etki hissi doğurmasıdır; fakat bu etkinin nesnel tedavi edici güçten değil, beklentiden, inançtan ve psikolojik rahatlamadan kaynaklanmasıdır.

Ceza muhakemesine taşındığında placebo savunma da benzer bir işlev görür. Sanık, “avukatım savunma yaptı” diye düşünür. Müdafi, “görevimi yerine getirdim” duygusuna kapılabilir. Mahkeme, “taraflara söz verildi” rahatlığıyla usulî görünümü tamamlanmış sayabilir. Dosya, dışarıdan bakıldığında savunma hakkına saygı gösterilmiş gibi görünür.

Fakat bu görünümün altında esas soru şudur:

Savunma, yargısal kararın oluşum sürecine gerçekten müdahale etmiş midir?

Placebo savunmanın tehlikesi, savunmanın yokluğundan daha sinsi oluşundadır. Çünkü savunmanın tamamen yokluğu açık bir ihlaldir; herkes tarafından görülebilir. Oysa placebo savunmada savunma var gibidir. Usulî dekor tamamdır. Duruşma yapılmıştır. Söz verilmiştir. Müdafi beyanı alınmıştır. Hatta bazen uzun uzun konuşulmuştur.

Ama bütün bunlar, dosyanın kaderini belirleyen asıl kanaat hatlarına temas etmemiştir.

Bu yüzden placebo savunma, savunma hakkının kaba inkârı değil; savunma hakkının biçimsel tüketimidir.

III. Ceza Muhakemesinde Biçimsel Savunma ile Etkili Savunma Ayrımı

Ceza muhakemesinde savunma iki düzeyde düşünülebilir. Birincisi biçimsel savunmadır. İkincisi etkili savunmadır.

Biçimsel savunma, savunma hakkının dış görünümünü temsil eder. Müdafiin hazır bulunması, sanığın dinlenmesi, dilekçe sunulması, söz verilmesi, itiraz hakkının teorik olarak tanınması bu düzeye aittir. Bunlar kuşkusuz önemlidir. Ancak tek başına yeterli değildir.

Etkili savunma ise başka bir şeydir. Etkili savunma, yargılamanın karar üretme mekanizmasına nüfuz edebilen savunmadır. Delilin tartışılmasını sağlayan, iddianamenin anlatısını sorgulatan, tutanağa itirazı geçiren, mahkemenin prematüre kanaatini görünür kılan, gerekçenin keyfî kurulmasını zorlaştıran ve üst denetime malzeme hazırlayan savunmadır.

Bir başka deyişle biçimsel savunma “savunma yapıldı mı?” sorusuna cevap verir. Etkili savunma ise “savunma yargılamayı değiştirdi mi?” sorusuna yönelir.

Placebo savunma, birinci soruya evet cevabı verip ikinci soruyu susturan savunmadır.

Bu nedenle placebo savunma, çoğu zaman hukukî ritüellerin içinde gizlenir. Duruşma salonunda savunmanın varlığına dair birçok işaret vardır; fakat savunmanın gerçek etkisine dair çok az belirti bulunur. Savunma, yargılamanın canlı bir öznesi olmaktan çıkar; yargılama dekorunun zorunlu unsurlarından biri haline gelir.

IV. Placebo Savunmanın Ceza Muhakemesindeki Görünümleri

1. Dilekçe Verilmiş Ama Dosya Çerçevesi Kırılmamıştır

Placebo savunmanın ilk görünümü, dilekçenin savunma sanılmasıdır. Elbette yazılı savunma son derece önemlidir. Hatta dosya merkezli yargılama pratiğinde çoğu zaman savunmanın en kalıcı zemini yazılı metindir. Fakat her dilekçe savunma değildir.

Bir dilekçe, yalnızca dosyadaki delilleri tekrar ediyor, genel beraat talebinde bulunuyor, soyut hukuk cümleleriyle yetiniyor ve mahkemenin kanaat kurma biçimini hedef almıyorsa, savunma etkisi sınırlı kalır. Böyle bir dilekçe müvekkili rahatlatabilir; “dosyaya bir şey sunduk” hissi verebilir. Fakat iddianamenin anlam çerçevesini dağıtmıyorsa, kolluk tutanaklarının güvenilirliğini sınamıyorsa, deliller arasındaki boşlukları göstermiyorsa, gerekçeyi önceden zorlamıyorsa placebo etkisi üretir.

Gerçek savunma dilekçesi, yalnızca cevap veren metin değildir. Dosyayı yeniden kuran metindir.

2. Duruşmada Konuşulmuş Ama Tutanak Kilitlenmemiştir

İkinci görünüm, sözlü savunmanın tutanakta iz bırakmamasıdır. Müdafi duruşmada etkili konuşmuş olabilir. Salon atmosferinde güçlü bir hitabet kurulmuş olabilir. Fakat bu konuşma tutanağa geçmemişse, üst denetim bakımından çoğu zaman buharlaşır.

Türk ceza muhakemesinde tutanak yalnızca kayıt aracı değildir; aynı zamanda yargılamanın hafızasıdır. Tutanakta yer almayan savunma, çoğu zaman yargılamanın kurumsal hafızasında da yoktur. Bu nedenle placebo savunmanın tipik biçimlerinden biri, salonda etkili görünen ama tutanakta iz bırakmayan savunmadır.

Müdafi kendini konuşmuş sayar. Sanık avukatını mücadele etmiş görür. Fakat dosya, savunmanın asıl vuruşlarını içermeden yoluna devam eder. Sonra gerekçeli karar geldiğinde savunmanın temel itirazlarının karşılanmadığı görülür. Çünkü o itirazlar, yargılamanın resmî hafızasına yeterince yerleşmemiştir.

HKS açısından burada mesele yalnızca konuşmak değil, konuşmanın izini üretmektir.

3. İtiraz Edilmiş Ama Hedef Belirlenmemiştir

Placebo savunmanın üçüncü görünümü, hedefsiz itirazdır. Müdafi itiraz eder; fakat itirazın........

© Hukuki Haber