Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki hızlı gelişim; bireylerin malvarlığı ve şahıs varlığı değerlerinin fiziki ortamdan sanal platformlara kaymasına neden olmuştur. Kripto varlıklar, alan adları, sosyal ağ profilleri, bulut depolama sistemleri ve oyun hesapları gibi sanal değerlerin mirasbırakanın vefatı sonrasındaki akıbeti, klasik miras hukuku dogmatiğini zorlamaktadır. Türk Medeni Kanunu'nda dijital terekeye dair müstakil bir kanuni çerçevenin bulunmaması; servis sağlayıcıların tek taraflı devir yasakları, postmortal kişilik haklarının korunması, eşya hukukunun cismanilik dogması ve miras ortaklığının elbirliği mülkiyeti ilkeleri ekseninde ciddi uyuşmazlıklar doğurmaktadır. Bu çalışmada; dijital varlıkların hukuki niteliği irdelenmekte, külli halefiyet karşısındaki sözleşmesel engeller 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde denetlenmekte, manevi nitelikli verilerin 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 653 kapsamındaki intikali temellendirilmekte ve elbirliği mülkiyeti kilitlenmesini bertaraf edecek noterlik odaklı bir resmi tereke yöneticiliği modeli önerilmektedir.

GİRİŞ: SANAL DÜNYADA HAK SAHİPLİĞİ VE MİRAS HUKUKUNUN DÖNÜŞÜMÜ

Geleneksel miras hukuku, mülkiyet ve zilyetlik ekseninde cismani taşınır ve taşınmaz mallar ile klasik alacak-borç ilişkileri üzerine inşa edilmiştir. Oysa çağdaş yaşamda bireylerin ekonomik, mesleki ve duygusal birikimleri fiziki mekanlardan bağımsızlaşarak sunucularda depolanan sayısal kod dizinlerine evrilmiştir. Günümüzde bir kimsenin geride bıraktığı değerler arasında yalnızca gayrimenkuller veya banka mevduatları değil; iktisadi değeri yüz binlerce lirayı aşabilen kripto para cüzdanları, gelir getiren sosyal medya hesapları, dijital oyun envanterleri veya maddi karşılığı olmasa da paha biçilemez manevi hatıraları barındıran bulut arşivleri yer almaktadır.

Mirasbırakanın ölümüyle birlikte bu varlıkların akıbetinin ne olacağı sorusu, hukuk düzeninin cevaplandırması gereken kaçınılmaz bir problemdir. Türk hukuk öğretisinde ve yargı kararlarında henüz yeknesak bir kanuni altyapı bulunmayışı, yabancı menşeli teknoloji tekellerinin kullanıcı sözleşmelerine dayattığı keyfi kuralların adeta birer "özel hukuk normu" gibi uygulanması tehlikesini doğurmaktadır. Bu durum, Anayasa m. 35 ile teminat altına alınan mülkiyet ve miras hakkının zedelenmesi riskini beraberinde getirmektedir.

I. DİJİTAL MALVARLIĞININ HUKUKİ NİTELİĞİ: "ŞEY", "EŞYA" VE "TEREKE" KAVRAMLARI AÇISINDAN BİR DEĞERLENDİRME

A. Eşya Hukukunun "Cismanilik" Çıkmazı

Türk-İsviçre eşya hukuku doktrini, bir varlığın eşya olarak nitelendirilebilmesi için cismanilik (maddi varlık), sınırlandırılabilirlik, insan hakimiyetine elverişlilik ve kişilik dışı olma unsurlarını kümülatif olarak aramaktadır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 762. maddesi de taşınır mülkiyetinin konusunu maddi şeyler ve edinmeye elverişli doğal güçler olarak sınırlandırmıştır. Dijital varlıklar, manyetik ortamlarda kodlanan gayrimaddi veriler olduğundan, klasik eşya tanımına dahil edilememekte; dolayısıyla üzerlerinde doğrudan ayni mülkiyet ve klasik zilyetlik tesis edilememektedir.

Ne var ki tereke kavramı, eşya kavramıyla özdeş değildir. Tereke, mirasbırakanın ölümü anında sahip olduğu, intikale elverişli tüm özel hukuk ilişkilerinin, ayni haklarının, alacaklarının, borçlarının ve malvarlığı haklarının oluşturduğu hukuki bir bütündür. TMK m. 599/2'de kullanılan "diğer malvarlığı hakları" ifadesi, sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesine tabi tutulmamış olup, ekonomik mübadele değeri taşıyan tüm gayrimaddi hakların tereke kapsamında külli halefiyetle mirasçılara intikal edeceğini açıkça ortaya koymaktadır.

B. Dijital Varlıkların İkili Ayrımı

Dijital varlıklar miras hukuku dogmatiği açısından iki temel grupta tasnif edilmelidir:

1. İktisadi Değer Taşıyan Dijital Malvarlığı Unsurları: Sermaye Piyasası Kanunu m. 3/1 ve 7518 sayılı Kanun kapsamında gayrimaddi hak olarak tescillenen kripto varlıklar, İnternet Alan Adları Yönetmeliği m. 13/3 uyarınca mirasçılara devredilebileceği açıkça düzenlenen alan adları, ticari amaçla işletilen ve reklam/sponsorluk geliri üreten sosyal medya ve YouTube kanalları ile oyun içi dijital envanterler bu gruptadır. Bu unsurların TMK m. 599/2 uyarınca terekeye dahil olduğu ve intikal edeceği tartışmasızdır.

2. Manevi/Kişisel Nitelikli Dijital Unsurlar: Ekonomik bir gelir getirmeyen şahsi e-posta yazışmaları, kişisel bulut depolama arşivleri ve aile fotoğrafları bu grupta yer alır. Bu unsurların intikali para ile ölçülebilirlik şartına değil, aşağıda ele alınacağı üzere aile belgelerinin intikali rejimine dayanmaktadır.

II. KÜLLİ HALEFİYET İLKESİ KARŞISINDA SERVİS SAĞLAYICI SÖZLEŞMELERİ VE TBK m. 27 DENETİMİ

A. Kullanıcı Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği

Kullanıcıların dijital hesapları açarken elektronik butonlar aracılığıyla kabul ettikleri kullanım koşulları (Terms of Service), hazırlar arasında kurulan, iki tarafa borç yükleyen, sürekli edimli ve sui generis (kendine özgü) nitelikteki sözleşmelerdir. Bu sözleşmelerde sağlayıcı kesintisiz erişim, veri saklama ve güvenlik taahhüt ederken; kullanıcı ise doğrudan bir ücret ödemese dahi kişisel verilerinin işlenmesine ve reklamlara maruz kalmaya katlanma edimi altına girmektedir.

B. Devir Yasaklarının Hükümsüzlüğü

Çoğu küresel platform (Apple, Meta, Google vb.), kullanım koşullarına "hesabın devredilemeyeceği, kullanıcının ölümüyle tüm hakların son bulacağı ve verilerin silineceği" yönünde hükümler yerleştirmektedir. Bu kayıtlar, 6502 sayılı TKHK m. 5 anlamında tüketiciyle müzakere........

© Hukuki Haber