“Eleştirel düşünce, kişinin kendi akıl yürütmesini değerlendirme yeteneğidir. Başarılı bir değerlendirme için gerekli olan, kişinin düşüncesini çeşitli unsurlara ayırması ve bu unsurları kalite standartları doğrultusunda test etmesidir.”

Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Temel Eğitim Bölümü Sınıf Eğitimi Anabilim Dalı Öğr. Gör. Dr. Pınar KIZILHAN ile üst düzey düşünme becerileri ve eleştirel düşünme üzerine konuştuk.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinde Üst Düzey Düşünme Becerileri ve Eleştirel Düşünme Nedir?

Türkiye’de eğitim politikalarına yön veren güncel felsefi çerçeve, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından 2024 yılında uygulamaya konulan Türkiye Yüzyılı Maarif Modelidir. Öğretmenlerin programlarını uygularken, Divan-ı Hikmet’teki nefis terbiyesi, Yusuf Has Hacib’in, ideal bir toplum düzeni, Gazali’nin ahlak anlayışı ve Farabi’nin erdemli başkan tasavvuru, Ahilik geleneği, Yunus Emre’nin insan merkezli yaklaşımı, Orhun Yazıtlarındaki vizyoner kağan, Kutadgu Bilig’deki stratejik akıl ve Siyasetname’deki sistem kurucu anlayış bu modelin tarihsel dayanaklarını oluşturmaktadır. TYYMM Erdem-Değer-Eylem Çerçevesi ve Beceriler Çerçevesi gibi bileşenlerin bir araya gelmesiyle oluşan sistematik ve bütüncül bir eğitim modelidir.

TYYMM'nde beceri kümesini terminolojik olarak tanımlamak amacıyla "kavramsal beceri" terimi kullanılmıştır. Bu terim, becerilerin ilişkisel süreç bileşenlerini ifade eder. TYYMM Beceriler Çerçevesine göre “Kavramsal Beceriler” başlığı altında; “Temel Beceriler,” “Bütünleşik Beceriler” ve “Üst Düzey Düşünme Becerileri” (Bütünleşik becerilerden en az ikisini içeren ve çok boyutlu zihinsel süreçler gerektiren eylemler) sahip öğrenci profilinin yetiştirilmesi söz konusudur. Temel ve bütünleşik beceriler, üst düzey düşünme becerilerinin alt yapısını oluşturur. TYYMM'nde; karar verme, problem çözme ve eleştirel düşünme olmak üzere üç üst düzey düşünme becerisi tanımlanmıştır (MEB, 2024). Bloom sınıflamasına göre üst düzey düşünme becerileri; analiz, değerlendirme ve sentez basamaklarından oluşur. Analiz, değerlendirme ve sentez özgün ve yeni bir iletişim muhtevası gerektirdiğinden üst düzey düşünme becerisi olarak nitelendirilir. Bilişsel öğrenmenin bu basamağında özgünlük vardır (Sönmez, 2024).

Eleştirel Eğitim Kuramını geliştiren Paulo Freire’ye göre de insan hayatı, anlamını en çok iletişim ile kazanabilir. İnsan yaşamının anlamı, diyaloga açık, özgürlüğü göz ardı etmeyen eylem biçimleriyle kazanabilir. Toplumsal yaşamın nihai hedefi dünyanın insanileştirilmesidir. İnsan, kendi ontolojik yetisini tamamlayan, olmakta olan bir varlık, eleştirel açıdan nesnel, umutlu ve özgürleştiricidir. Freire, problem tanımlayıcı eğitim yoluyla eleştirel bilincinin gelişmesi gerektiğini vurgular. Burada sözü edilen eleştirel eğitimin temeli, diyalogtur. Eleştirel düşünme, kişisel özerklik için gereklidir.

Eleştirel düşünme, bireyin ne yaptığı ile ilgili karar verirken derinlemesine düşünmesidir (Ennis, 1989). Öğretmen adaylarının; “kendine güven,” “doğruyu arama,” “meraklılık,” “analitiklik,” “açık fikirlilik,” “sistematiklik” gibi düşünme eğilimleri de eleştirel düşünce kavramı ile açıklanabilir.

Eleştirel Düşünmenin Standartları Var mıdır?

Eleştirel düşünce, kişinin kendi akıl yürütmesini değerlendirme yeteneğidir. Başarılı bir değerlendirme için gerekli olan, kişinin düşüncesini çeşitli unsurlara ayırması ve bu unsurları kalite standartları doğrultusunda test etmesidir. Eleştirel düşünme standartları; akıl yürütme sürecine uyguladığında, kişinin nasıl muhakeme yapabildiğini fark etmesine yardımcı olur. Bunu netlik, adillik, doğruluk, kesinlik, ilgililik, derinlik, düşünce özgürlüğü, mantıklılık ve önemliliğe dayalı kriterleri kullanarak yapar (Paul & Elder, 2020). Öğretmen adaylarının, eleştirel düşünme gücünü, eğilimini ve becerisini geliştirmek için eleştirel düşünme standartlarının bilmeleri ve uygulamaları gerekmektedir.

Netlik (Anlaşılabilir; anlam kavranılabilir)

Araştırılan konu ile ilgili “detaylı olarak açıklayabilir misin? Ne demek istediğini örneklendirebilir misin?” şeklindeki sorulara yanıt arayarak öğrenilecek konu ile ilgili netlik kazanmak gerekmektedir. Eleştirel düşünme standartlarından netlik öğesine; Bilim merkezleri ve sundukları imkânlar örnek verilebilir: Bilim merkezleri farklı yaş gruplarından, farklı birikime sahip bireyleri bilimle buluşturmayı, bilim ve teknolojiye ilgiyi artırmayı, bilimi ve teknolojiyi anlaşılır ve ulaşılır kılmayı, deneysel ve uygulamalı etkinlikler ile bilim ve teknoloji alanında farkındalık yaratmayı, bireyleri denemeye ve keşfetmeye teşvik etmeyi toplumun bilime doğrudan ve eşit düzeyde ulaşmasını sağlamayı, bilim ve teknolojinin önemini toplum gözünde artırmayı hedefleyen yerlerdir. Bilim merkezleri ziyaret eden herkesin bir şeyler yaparak ve yaşayarak öğrenebilecekleri yerlerdir (https://bilimmerkezleri.tubitak.gov.tr/.)

Bilim merkezlerinde doğa bilimlerinde kullanılan yeni teknolojilerin getirdiği sosyal ve etik sorunların, örneğin klonlama, yapay zeka, kök hücre gibi biyoetik yönleri olan konuların işlendiği sergiler mevcuttur. Örneğin, Almanya Bremen’deki Universum Bilim Merkezi, Ontario Bilim Merkezi, Lizbon’daki Pavilhão do Conhecimento (Bilgi Fuarı) Bilim Merkezi, New York’taki Hayden Planetaryumu eleştirel düşünmeyi geliştirmeye yönelik atölye çalışmaları yürütmektedir. Bilim merkezlerinin önemli bir özelliği, bünyelerinde üretim ve tasarım birimlerinin olmasıdır.

Doğruluk (Hatasız veya bozulmamış, doğru)

“Konunun doğruluğunu nasıl araştırabiliriz? Bunun doğruluğunu nasıl kanıtlayabilir veya test edebiliriz?” şeklinde sorulara yanıt arayarak öğrenilecek konu ile ilgili netlik kazanmak gerekmektedir. Örneğin, öğretmen, “Sıfır Atık Yönetimi” konusunda derste şunları söyleyebilir: “Tek kullanımlık piller yerine şarjlı pilleri tercih ediyorum,” “Evimde oluşan katı atıkları sıfır atık projesine uygun olarak ayrıştırmaktayım,” “Çevrenizde, atıkların türlerine göre ayrı toplanabileceği Sıfır Atık projesine uygun kumbaralar bulunmakta mıdır?”

Kesinlik (Gerekli olan her türlü ayrıntı)

Eleştirel düşünme standardı açısından kesinlik arayışında “Daha fazla bilgi ve ayrıntı verebilir misiniz?” şeklinde sorulara yanıt aranır. Örneğin, kişinin kendisine, çevresine ve doğaya yararlı işlerle uğraşabilen ve zararlı olabilecek durumlara önlemler alabilme becerisini öğrencilerinde geliştirmek isteyen bir öğretmen Satranç ders ve içeriğinden yararlanabilir. Ya da Anadolu Medeniyetler Müzesi’nde Anadolu Uygarlıklarından Hitit Uygarlığını inceleyen öğrenciler, Hitit Uygarlığında günlük yaşam teknolojilerini, Orta Anadolu platosunun iklimine bağlı olarak Hititlerin yetiştirdikleri tarım ürünleri gibi ayrıntıları keşfederken, önceden öğrendikleri yanlış bilgileri de fark edip ayıklayabilir.

İlgililik (Konuyla ilişkisi)

“Bunun problemle nasıl bir ilişkisi var? Sorunu nasıl destekliyor?” sorularına yanıt arayarak bir konunun ilgili alanlarını keşfedebiliriz. Eleştirel düşünme standartlarından........

© HalkTV