Irak'ın bugün karşı karşıya bulunduğu kimlik ve devlet krizi, ülkenin etnik ve mezhebi farklılıklarının bir sonucu olarak açıklanamaz. Asıl mesele, bu farklılıkların nasıl bir siyasi düzen içerisinde bir arada yaşayacağı ve ortak bir gelecek etrafında buluşabileceğidir.

Irak'ın modern tarihi, merkezî otorite ile toplumsal kimlikler arasındaki gerilimin, dış müdahalelerin ve başarısız siyasi uzlaşma arayışlarının şekillendirdiği bir tecrübeye sahiptir. Bu tecrübenin en önemli boyutlarından biri de Kürtlerin Irak devletiyle kurduğu ilişkidir. Osmanlı'nın dağılmasının ardından yeni sınırlar ve devletler arasında kalan Kürtler, bir yandan kimliklerini ve siyasi haklarını korumaya çalışırken diğer yandan merkezî yönetimlerin farklı dönemlerde değişen baskı politikalarıyla karşı karşıya kaldılar.

Bugün Kürdistan Bölgesi, kendine ait siyasi kurumları, güvenlik yapılanması ve anayasal statüsüyle Irak'ın diğer bölgelerinden ayrışan bir konuma sahip. Ancak bu durum, Kürtlerin siyasi geleceğine ilişkin tartışmaları sona erdirmiş değil. Bağımsızlık arayışı, Bağdat'la yetki ve kaynak paylaşımı, Kürt siyasi hareketinin kendi içindeki rekabet ve bölgesel güçlerin müdahaleleri, bu tartışmanın temel başlıkları olmaya devam ediyor. Dolayısıyla Irak'ta Kürtlerin bugün ulaştığı noktayı anlayabilmek için yalnızca 1991 sonrasında oluşan özerklik sürecine değil, bu sürecin tarihsel arka planına, verilen mücadelelere, yaşanan kırılmalara ve değişen bölgesel dengelere de bakmak gerekiyor.

Osmanlı'dan Baas'a: Kürtlerin Devletle İmtihanı

Osmanlı Devleti'nin dağılması ve Ortadoğu'nun yeni sınırlar üzerinden yeniden şekillendirilmesi, Kürtlerin siyasi geleceğini de belirsizliğe sürükledi. Birinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan yeni devlet düzeninde Kürtler, yaşadıkları coğrafyanın dört ayrı devlet arasında bölünmesiyle kendi siyasi geleceklerini tayin etme imkânından büyük ölçüde mahrum kaldılar.

Irak'ta ise Kürtlerin Bağdat’la ilişkisi, daha kuruluş aşamasından itibaren merkezî otorite ile yerel kimlik ve özerklik talepleri arasındaki gerilim üzerinden şekillendi.

Irak'taki monarşi döneminden cumhuriyet yönetimine uzanan süreçte Kürtlerin dil, kültür ve siyasi temsil talepleri zaman zaman müzakere konusu olsa da kalıcı bir uzlaşı sağlanamadı. 1946 yılında Molla Mustafa Barzani liderliğinde kurulan Kürdistan Demokrat Partisi öncülüğünde yürütülen özerklik mücadelesi, 1961 yılında başlayan isyan hareketine dönüşerek (Eylül Devrimi/Şoreşâ İlonê), Irak siyasetinin temel meselelerinden biri hâlini aldı.

1970'te Bağdat yönetimiyle yapılan özerklik anlaşması önemli bir dönüm noktasıydı. Ancak anlaşmanın uygulanmasına ilişkin anlaşmazlıklar, özellikle tartışmalı bölgelerin statüsü ve özerkliğin sınırları konusundaki ihtilaflar, kısa süre içinde yeni bir çatışma dönemine yol açtı. 1975'te Cezayir Anlaşması sonrasında İran'ın Kürt hareketine verdiği desteği kesmesiyle Barzani hareketi ağır bir darbe aldı.

Saddam Hüseyin döneminde Baas rejimi ile Kürtler arasındaki gerilim daha da derinleşti. Araplaştırma politikaları, zorunlu göçler ve güvenlik operasyonları, özellikle Kerkük ve çevresindeki tartışmalı bölgelerde demografik yapıyı değiştirmeyi hedefleyen uygulamalarla devam etti.

1980'lerde İran-Irak Savaşı'nın gölgesinde yürütülen Enfal Harekâtı ve 1988'de Halepçe'ye yönelik kimyasal saldırı, Kürtlerin hafızasında derin bir yara açtı. Böylece Kürt meselesi, artık siyasi temsil veya özerklik tartışması olmaktan çıkarak güvenlik, kimlik ve varoluş meselesine dönüştü.

1991 yılı başında ABD öncülüğünde Irak’a yönelik gerçekleştirilen operasyon sonrasında 36. paralelin kuzeyinin Irak uçuşlarına yasaklanması, Birleşik Görev Gücü adındaki uluslararası bir askeri gücün bölgeye yerleştirilmesi ve sonraki gelişmeler Irak’ın kuzeyinde Kürtler açısından yeni bir dönemin kapısını araladı.

Güvenli bölge uygulaması ve merkezî yönetimin bölgeden çekilmesiyle Kürtler, kendi........

© Haksöz