Marx Haklı Çıktı mı? Küreselleşme, Düşen Kâr Oranları ve Kapitalizmin Tekrarlayan Döngüsü
Evrensel gazetesinde 26 Temmuz 2026 tarihinde yayımlanan "Marx haklı çıktı: Dünyada kâr oranları 50 yılda yarıya geriledi" başlıklı yazı, Marx'ın en tartışmalı tezlerinden biri olan "kâr oranlarının düşme eğilimi"ni yeniden gündeme getiriyor. Yazıda aktarılan ampirik çalışmalar, küresel ölçekte sermaye kârlılığının uzun vadede gerilediğini ileri sürüyor. Eğer bu tespit doğruysa, mesele yalnızca iktisadi değildir. Tarihe baktığımızda, uzun dönemli kâr hareketlerinin uluslararası siyaseti ve savaşları da etkilediğini gösteren dikkat çekici örnekler görüyoruz. Bu açıdan ilk "Küreselleşme" çağı olan 1870-1914 arası ve sonra gelen dünya savaşları dramatik öneme sahiptir.
Küreselleşme İlk Kez Yaşanmıyor
Bugünkü neoliberal küreselleşme çoğu zaman tarihte ilk kez yaşanıyormuş gibi sunuluyor. Bu popüler iktisat anlatısına göre, PC ve İnternet'in, uydu ve fiber optik haberleşmenin, sosyal medyanın, veri merkezleri ve yapay zekanın, görece barışçı bir uluslararası ortamın, hızlı hava ulaşımının, konteyner gemilerinin ve daha birsürü teknik gelişimin kaçınılmaz ve doğal sonucu olarak küreselleşme dünyada bugün ilk kez yaşanan ve geri dönüşü olmayan bir devrimdir. Artık her isteyen büyük ya da küçük yatırımcı New York, Londra, Frankfurt, Tokyo, İstanbul ya da başka bir borsada hisse senedi alıp - satabilir, yatırımlarını değerlendirebilir; dünyanın herhangi yöresindeki bir tedarikçiden mal getirtebilir ya da o tedarikçiye üye olup mal gönderebilir; Amazon, Ali Baba, eBay gibi küresel tedarik zincirleri böyle toptan ya da parekende ticaret için emrinizdedir. Ekonomilerin böylesine içiçe geçtiği bir dünyada küreselleşme eşyanın tabiatı gereğidir. Ama bu ilk kez olmuyor.
Modern dünyanın ilk büyük küreselleşme dalgası yaklaşık 1870-1914 yılları arasında yaşandı. O yıllarda, zamanın imkanlarıyla hayli hızlı ve birbirine bağlı yürüyen bir "küresel dünya ekonomisi" vardı. İlk küreselleşmenin kavşak noktaları şöyleydi:
Küreselleşmeye etkisi
İlk küreselleşmeyi inceleyen "Reassessing the Evolution of World Trade, 1870-1949" (Dünya Ticaret Gelişimini Yeniden Değerlendirme, 1870-1949) adlı eserlerinde yazarlar Mariko J. Klasing ve Petros Milionis de benzer sonuçlara ulaşırlar. (Bkz. Tablo 1).
(Not: Dış ticaret oranı ya da dışa açıklık oranı şöyle hesaplanır: DTO = (ithalat ihracat) / Gayrı Safi Hasıla)
Bu tabloda ilk dikkati çeken: 1. Dünya Savaşı arifesinde (1914) dünya ekonomisinde ulaşılan 0-32 dışa açılma (küreselleşme) oranına dünyanın tekrar ulaşabilmesi için 1970'li yılları beklemesi gerekti. (Gri sütunlar: 1. ve 2. Dünya savaşları).
Birinci Küreselleşmede Ticari Hayat ve Örnekler
Biraz da "soft" (uygulamasal) gelişmelerden bahsedelim. Bugünün Bloomberg'inin piyasa-borsa haberleri işini gören ilk kuruluş, 1851'de Londra, İngiltere'de Paul Julius Reuter tarafından kurulan Reuters ajansı idi. Reuters bugün bir haber ajansı olarak bilinir, o zaman ilk kuruluş amacı Avrupa borsalarına rakiplerinden birkaç dakika önce fiyat ulaştırmak idi. Hisse senetleri, tahvil, sanayi ve tarım ürünü fiyatlarını bilen alıcı malını hangi piyasadan alacağına, satıcı hangi piyasada satacağına karar veriyordu. Fiyatları rakiplerden önce öğrenmek ise ek karlılık avantajı idi!..
Borsa haberleri veren bir başka buluş da 1867'de Edward A. Calahan tarafından New York altın borsası için geliştirilen ve borsa haberlerini telgraf hatlarından ileten "Ticker Tape" ("Tıklayan Şerit") idi. Bu makine bir kağıt şeride bastığı harf ve rakamlarla bugünün Bloomberg ekranı altından kayan şeride benzer şekilde borsa rakamlarını hızla ve çok uzağa iletiyordu.
Bugünün küresel tedarik devlerinin o zamanki karşılığı (Amerika'da) Montgomery Ward, Sears Roebuck & Co., Almanya'da Otto GmbH & Co. , İngiltere'de Pryce-Jones gibi "mail-order" (posta sipariş) devleri idi. Her yıl ya da altı ayda bir çıkardıkları ürün katalogları gün geldi yüzlerce sayfaya ve binlerce ürüne ulaştı (Montgomery Ward). Alıcılar bu kataloglardan saat, bisiklet, dikiş makinesi, silah, soba, ilaç, piyano ve hatta prefabrik ev sipariş edebiliyordu!
Amazon bugün mobilya satıyor; Sears ise 1910'da bütün evi satıyordu!
Sistemin çalışma usulü ise şöyle idi: Müşteri katalogdan ürünü seçer, Sipariş formunu doldurur, postayla gönderir, para havalesini posta ya da telgrafla yapar, firma ürünü paketler, demiryolu ile gönderir, postane kargo servisince alınır, kapıya teslim edilirdi. Teslim süresi: ABD içinde 1–3 hafta, Avrupa içinde 2–6 hafta idi. Ağların yaygınlığına gelince İngiliz Pryce-Jones 1861'de posta kataloğu işine başladı. Müşterileri yalnızca İngiltere değildi. Ürün gönderdiği yerlerden bazıları Fransa, Almanya, Rusya, Hindistan, Avustralya, Güney Afrika idi. Hatta Kırım Savaşı sonrasında Rus ordusu ve Rus aristokrasisine de ürün sattığı bilinir (Kırım'da kaliteli yünden "Euklisia Rug" marka battaniyelerini sattı!). Yani gerçekten kıtalararası satış yapıyordu. Pryce-Jones'un katalogları, dönemin reklamlarında açıkça söylenmese de, fiilen şu vaadi temsil ediyordu: "Demiryolu, posta ve buharlı geminin ulaştığı her yere ürünlerimiz de ulaşır." Bu anlayış, 19. yüzyılın Amazon fikrinin ilk somut örneklerinden biriydi. Teslim süresi yaklaşık olarak: Güzergâh Süre (1900 civarı) Londra → Paris 2–4 gün Londra → Berlin 4–6 gün Londra → New York 2–3 hafta Londra → İstanbul 2–4 hafta Londra → Bombay 3–5 hafta Londra → Sidney 6–8 hafta idi.
Bugünkü ölçülerle yavaş görünse de, o dönem için oldukça hızlıydı.
Anlattığımız alış-veriş süreçlerinden farkedildiği gibi ticari haberleşmede sadece telgraf değil, hızlı posta da çokça kullanılıyordu. Hızlı posta çuvalları ekspres buharlı trenler ve transatlantik hızlı buharlı gemilerle taşınıyordu. Hatta posta trenleri durmak - kalkmakla vakit kaybetmesinler diye posta vagonundaki bir çeşit olta mekanizması istasyonda mukabil direğe asılmış posta çuvalını tren saatte 80-100 km hızla giderken yakalıyor, bir başka mekanizma ise verilecek postayı istasyondaki güvenlik ağıyla döşeli bir alana atıyordu. Dahası trendeki posta vagonu gezer bir postane idi.. Bu vagonda posta memurları çalışıyor, mektup ve teslimat zarflarını damgalıyor, ayırıyor, bir sonraki istasyona bırakılacak postayı çuvala yerleştiriyordu. Böylece tasnif için ayrı, taşıma için ayrı zaman sarfından tasarruf ediliyordu. 1. Küreselleşme çağında hız herşeydi! Aynı ağın okyanus aşırı parçası olan hızlı gemilerin rekabeti ise, aşağıda anlatacağımız gibi Titanic faciasıyla sonuçlandı.
Birinci Küreselleşme Çağı'nın önemli bir kavşak noktası da Dünya postalarının birleşmesi idi. Ülkeler arası hızlı posta ulaşımının gereklerinden biri de posta teşkilatlarının ortak ve koordineli posta alışverişini hızlı ve standart kurallara bağlı olarak sürdürebilmesi idi. "Evrensel Posta Birliği" (Universal Postal Union - UPU) 1874'te kuruldu. Kuruluş tarihi: 9 Ekim 1874 Kuruluş yeri: Bern, İsviçre (hala birçok uluslararası kuruluş, tarafsızlığı ilke edinmiş görünümdeki İsviçre'yi merkez seçer) Kurucu ülke sayısı: 22
İlk kurucu üyeler:Birleşik Krallık, Fransa, Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya, Rusya, Amerika Birleşik Devletleri, Belçika, Hollanda, İsviçre
(Osmanlı Devleti kuruluştan 1 yıl sonra 1875'te posta birliğine katıldı)
Birinci Küreselleşme çağının ruhunu en iyi anlatan eserlerden biri de Jules Verne'in 1872'de yayınlanan "80 Günde Devr-i Âlem" romanıdır. Bugün çocuk kitabı olarak okunan bu eser, aslında dünyanın o çağda nasıl "küçüldüğünü" ve küreselleştiğini anlatan önemli bir eser ve bir dönemin simgesidir. Romanda (ki daha sonra filmleri de çekildi) zengin İngiliz centilmeni Phileas Fogg, briç klübündeki arkadaşlarıyla girdiği bir bahis üzerine 80 günde tüm dünyayı gezip dönebileceği iddiasını ispat için sefere çıkar. O ve Fransız uşağı Passepartout'nun (oku: "Paspartu") başına yolda türlü hadiseler gelir. Fogg sürpriz şekilde iddiasını kazanır ve dünyanın ne kadar "küçülmüş olduğunu" ispat eder. Ne var ki bu ilk küreselleşmenin sonu serbest ticaret cenneti olmadı; dünya savaşları oldu.
O dönemin simgelerinden olan lüks yolcu vapuru Titanic 1912'de ilk okyanus aşırı seferine çıktığında 1. mevki kamara ve salonlarında hiçbir lüks unutulmamıştı. Zengin restoran, canlı müzik orkestrası ve diğer imkanlarıyla Titanic 5 yıldızlı otel rahatlığı sunuyordu, tabi 1. mevki yolcularına. Yeniliklerden biri de yolcuların sabah kahvaltılarında, gece telsiz telgraf ile alınan haberlerden derlenen ve gemide basılan bir gazeteyi, "Atlantic Daily Bulletin"i (Atlantik Günlük Bülteni) okuyabilmeleri idi. Gazetede Londra Borsası, New York Borsası, spor sonuçları, siyaset haberleri, hava durumu, gemi duyuruları yer alıyordu. O günün insanı için bu, bugünün Wi-Fi bağlantısı kadar devrimciydi. Dünya ilk kez gerçekten 'aynı anda yaşayan' tek bir ekonomi ve haberleşme alanına dönüşüyordu. Ne var ki, Atlantic Daily Bulletin haberleri ve haberleşmek için karaya çıkmayı beklemeyen sabırsız 1. mevki yolcularının şahsi mesajları ile fazlaca meşgul olan Titanic'in telgrafçıları Jack Phillips ve Harold Bride çevredeki gemilerden gelen buzdağı uyarılarını zamanında köprüye iletemedi veya gereken önceliği vermedi. O çağın transatlantik seferlerinde prestij sembolü olan "Mavi Kurdele" (en hızlı seferi yapan gemiye verilen şampiyonluk nişanı) ilk elden Titanic işletmecilerinin hedefi olmasa ve onlar daha çok "lüks hizmette yarışmak" niyetinde olsalar dahi, rotayı kısaltmak ve New York'a hızlı ulaşmak isteği onlarda da vardı. Bu nedenle rota kısaltılarak daha kuzeye alındı ve tehlikeli buzdağları bölgesine fazlaca yaklaşıldı. "Batmaz" ünvanı verilen Titanic 15 Nisan 1912'de buzdağına çarptı (çarpışmanın az sonrası hasarı inceleyen başmühendis Thomas Andrews, "nasıl olur? Bu gemi batamaz!" diyen gemi armatörü Bruce Ismay'e "Bu gemi demirden yapılmıştır efendim. Sizi temin ederim ki batabilir... ve batacaktır. Bu matematiksel bir kesinliktir!" demişti -"Titanic" filminden), ve Titanic çarpışmadan 2 saat sonra battı. Gemide 2.208 yolcu ve mürettebat bulunuyordu. Yaklaşık 706 kişi kurtuldu, 1.500'den fazla kişi hayatını kaybetti. Birinci sınıf yolcuların kurtulma oranı, üçüncü sınıfa göre belirgin biçimde daha yüksekti. 1. sınıfta yaklaşık her 3 yolcudan 2'si kurtuldu. 3. sınıfta ise her 4 yolcudan yalnızca 1'i kurtulabildi.
Gemiyi terki reddeden Kaptan Edward John Smith ve başmühendis Thomas Andrews kazada öldü. Andrews son ana kadar kazazedelerin filikalara bindirilmesine yardım etmiş, ama kendi binmemişti. Kaptan E. J. Smith yaşlı bir deniz kurduydu, kaptanın batan gemisini terki reddi eski denizcilerin şeref geleneğiydi. Andrews ise denizci değildi, ama gemiyi yapan başmühendisti; "bu gemiyi daha iyi yapabilirdim; suçluyum" şeklinde bir vicdani hüküm mü onu gemide kalmaya zorladı, yoksa sonra kamuoyunca suçlanıp rezil olmaktan mı korktu; bilmiyoruz. Bruce Ismay ise son filikaya bindi ve kurtuldu. Ondan sonraki hayatını "kendi paçasını kurtaran patron" şeklinde ağır dille suçlanarak gözlerden uzakta geçirdi; 1937 yılında öldü.
Küreselleşme hız demekti, kısa sürede çok mal ve hızlı ulaşım! Atlantik'i birkaç saat daha erken geçmek, şirketler için milyonlarca doların ve büyük prestijin karşılığıydı. Bu yüzden denizcilik şirketleri en kısa rotaları tercih ediyor, Kuzey Atlantik'in buz kuşağına kadar yaklaşıyorlardı. Titanic faciası, küreselleşmenin yalnızca hız ve verimlilik üretmediğini; bazen güvenlik paylarını da zorladığını gösteren sembolik olaylardan biri oldu.
1. Küreselleşme çağının çok ilginç bir başka olayı da “mektupla ısmarlama gelinler”dir (mail order brides). 1870'den itibaren Amerikan “vahşi batısı”, Avustralya'nın çöl madenleri ve çiftlikleri, Afrika ve Hindistan'daki İngiliz kolonilerine giden maceraperestler, kaçaklar, yeni bir hayat arayanlar ve işçiler ağırlıklı erkek nüfus idi. Bu nedenle bu “sınır boylarında” (frontier) kadın azlığı oluştu ve buradaki “medeni ihtiyaçlar”ın iyi bir ticaret oluşturacağını düşünen bazı ajanslar konuya el attı. Sonuç, “ısmarlama gelinler” (mail order brides) işi idi. Sistem genellikle şöyle işliyordu: New York ya da Londra'da yayınlanan resimli katalogdan damat adayı eş adayını seçiyor ve ajansa ücret ödeyerek eş adayının adı ve adresini alıyordu. Sonra mektuplaşma başlıyordu. Bunun sonucu eğer taraflar anlaşırsa genellikle damat adayının cebinden ödenen tren ve vapur yolculuklarıyla gelin adayı yola çıkıyor ve bazan dünyanın öte ucuna gidiyordu. Bu devirde sınır boylarına gitmiş, her tür tehlikeye atılmaya hazır, gerektiğinde silah da kullanan erkek girişimcilerin cesareti kadar bu kadınların gözüpekliği de anılmaya değer. Bu söylediklerimizle Batı'nın sömürgecilik politikalarını temize çıkardığımız sanılmasın. Ama büyük devletlerin sömürge politikaları, girişimci sivil kişilerin gerekirse hayati riskler alarak yeni bir hayat ve servet peşinde uzaklara seferlere çıkmaları olmasa olmazdı. Öte yandan “ısmarlama gelinler” için, binlerce kilometre uzakta, okyanuslar ötesinde tanımadıkları bir ülkeye, sadece mektuplarından tanıdıkları bir adamın yanına giderek yeni bir hayat kurmak kolayca göze alınacak birşey değildi; ama onlar bunu yaptılar. Bu kadınlar arasında Osmanlı Türkiyesi'nden Amerika'ya giden çok sayıda gelin adayını da analım. Bu kadınlar hemen tamamen Osmanlı azınlıklarına mensup kişilerdi. Günümüz küreselleşme çağında, o çağın “gelin ajanslarının” gördüğü işlevi match.com ve benzeri tanışma ve arkadaşlık ağları görüyor.
Birinci küreselleşmenin gözbebeği Titanic battıktan 2 sene sonra 1. Dünya Savaşı koptu..
Osmanlı ve 1. Küreselleşme
Osmanlı devletinin dünya sistemine entegrasyonu aşama aşama gerçekleşmiştir.
Bu gerçekten ilginç bir tarihsel süreçtir:
1815 Viyana Kongresi sonrasında Avusturya, İngiltere, Prusya, Rusya ve Fransa arasında “Avrupa Ahengi” (Fr. “Concert Européen”) çatısı oluştu.
Amaç, Avrupa'da güç dengesini korumak, büyük savaşları önlemek ve uluslararası sorunları ortak diplomasiyle çözmekti.
1853-1856 Kırım Savaşı'nda İngiltere ve Fransa, Osmanlı'nın yanında Rusya'ya karşı savaştı.
Savaşın sonunda 1856 Paris Antlaşması imzalandı.
Anlaşmada en önemli nokta 7. maddeydi:Antlaşmanın 7. maddesiyle Osmanlı Devleti, Avrupa devletler hukukunun ve Avrupa Ahengi'nin sağladığı avantajlardan yararlanmaya resmen kabul edildi. Ayrıca bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü büyük devletlerce ortaklaşa garanti edildi. Peki bugünkü AB'nin öncüsü müydü?Bir bakıma evet, ama önemli farklar var:
Avrupa Ahengi'nin sürekli çalışan bir parlamentosu, komisyonu veya ortak pazarı yoktu. Avrupa'da ortak kurallar ve kolektif diplomasi düşüncesinin erken örneklerinden biriydi. Avrupa Ahengi'ne girişiyle Abdülmecid dönemi Osmanlı, ilk defa uluslararası hukuk bakımından Avrupa devletler sisteminin resmî bir üyesi olarak tanındı. Âli Paşa ve Fuad Paşa'nın diplomatik hedeflerinden biri tam da buydu. Osmanlı'nın Avrupa'ya dahil olma meselesinin 1856'da ulaştığı bu nokta, bugünkü Avrupa bütünleşmesi tartışmalarının tarihsel arka planını anlamak açısından da çok değerlidir.
Osmanlı Devleti kuruluştan 1 yıl sonra 1875'te Dünya posta birliğine katıldı. Esasen Osmanlı Devleti 1. Küreselleşme devrine 1855'te ilk telgraf hatlarının kurulması ve 1856'da ilk demiryolu hattının inşası ile erken girdi denebilir.
1880'lerde İstanbul, Londra, Paris, Viyana arasında telgraf ağı zaten tamamen kurulmuştu. Bu telgraf hatları ile borsa ve fiyat haberleri alınıp gönderiliyor ve Osmanlı ekonomisi Avrupa ekonomileriyle entegre biçimde çalışıyordu. Bu konudaki öncülerden biri Sultan 2. Abdülhamid'dir. Abdülhamid'in şahsî hazinesi (Hazine-i Hassa) oldukça profesyonel biçimde yönetiliyordu. Yatırım yaptığı alanlar arasında: Osmanlı devlet tahvilleri, yabancı devlet tahvilleri, demiryolu şirketleri, banka hisseleri, maden işletmeleri, arazi yatırımları, tarım işletmeleri bulunuyordu.
Özellikle Banque Impériale Ottomane, Avrupa demiryolu şirketleri, Mısır ve Balkan tahvilleri gibi finansal araçlara yatırım yaptığına ilişkin belgeler vardır. Yani padişah yalnızca "toprak sahibi" değildi; modern anlamda bir yatırımcıydı.
Abdülhamid'in Londra borsasında telgraf emriyle günlük hisse ve menkul kıymet alıp sattığı konusu ise tartışmalıdır. Teknik olarak bu mümkündü. Bir alım-satım emri şu şekilde iletilebiliyordu:
Yıldız Sarayı → İstanbul Telgrafhanesi → Londra → komisyoncu → işlem → aynı gün cevap. Ancak tarihçiler "Abdülhamid her gün telgraf başına geçip aktif al-sat yapıyordu" iddiasını doğrulayacak belge gösteremiyor.
Muhtemelen olan şuydu: Mali müşavirleri piyasaları izliyor, uygun gördüklerinde padişahtan onay alıyor, telgrafla emir gönderiliyordu. Yani bugünkü anlamda biraz özel servet yönetimi (private banking) gibi bir uygulamaydı. Bunları anlatmaktaki amacımız, bugün internet ya da cep telefonu uygulamasından hisse – fon alım satımı yapmanın ve böylece küresel ekonomiye entegre olarak yatırımlarını değerlendirmenin tarihte ilk kez bu çağın insanlarına nasip olduğu iddiasına cevap vermektir. Bu ilk kez olmadı, 19.yy. sonu 20. yüzyıl başının teknik imkanlarıyla aynı şeyler yapılabiliyordu. Peki bu niçin önemli? Çünkü, tarih gösteriyor ki, bu ticaretin sonuçları, ne o devirde ne de bu devirde beklendiği gibi olmadı. Einstein'ın ünlü bir ahmaklık tanımına göre ahmaklık aynı şeyleri tekrar yapıp farklı sonuçlar beklemek imiş!
Peki Osmanlı iş adamları ne yapıyordu? İşte bu da ilginç bir hikayedir. Birinci küreselleşmede İstanbul aslında uluslararası sermayeye oldukça açıktı. Örneğin Galata bankerleri Londra ile sürekli telgraf haberleşmesi yapıyorlardı.
Sterlin üzerinden işlem yapıyorlardı.
Tahvil arbitrajı yapıyorlardı.
Döviz ticareti yapıyorlardı.
Bugünkü yatırım bankalarının erken örneği gibiydiler.
Osmanlı Bankası'nın her gün Londra, Paris, Marsilya ile telgraf üzerinden fiyat bilgisi alışverişi yaptığı biliniyor. Bugünkü Bloomberg ekranlarının görevini telgraf görüyordu.
İzmir, Selanik, Beyrut, İskenderiye tüccarları artık:
Liverpool pamuk fiyatlarını,
Londra buğday fiyatlarını,
Manchester tekstil fiyatlarını
aynı gün öğrenebiliyorlardı. Bu 1850'lerde hayal bile edilemeyecek bir şeydi. Osmanlı tüccarlarının önemli kısmı mallarını İngiliz Lloyd's sigorta şirketi üzerinden sigortalıyordu. Bu da küresel ticaretin önemli bir ayağıydı.
Borsa spekülasyonu yapan Osmanlılar: Özellikle,
Rum, Ermeni, Yahudi finans çevreleri Paris ve Londra piyasalarında oldukça aktifti. Fakat bunlar çoğunlukla tahvil, kambiyo, demiryolu hisseleri ile uğraşıyorlardı. Sanayi hissesi spekülasyonu bugünkü kadar yaygın........
