menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Emperyalist ekonominin jeoekonomik kırılganlığı: Küresel borç ve jeopolitik şoklar

42 0
25.10.2026

Emperyalist devletler ile bölgesel güçler arasındaki jeopolitik gerilimler, jeoekonomik boyutta yeni sorunlara yol açıyor. Bölgesel savaşlar, ticari ve teknolojik rekabet, askerî harcamalar ve nadir toprak elementleri gibi stratejik kaynaklar üzerindeki hakimiyet mücadeleleri ulusal ekonomileri etkisi altına alıyor. Bu gelişmelerin önemli sonuçlarından biri küresel ve ulusal borç kırılganlıklarıdır. Borç konusu önemlidir çünkü mali bir yükümlülük olmanın ötesinde, devletler arasındaki bağımlılık ilişkilerini ve politika yapım süreçlerini doğrudan etkileyen siyasi-müdahale mekanizmasıdır.

OECD, IMF ve Dünya Bankası’nın son raporları, küresel ekonomideki görece sakinliğin altında biriken kırılganlıklara işaret ediyor ve söz konusu kırılganlıkların yeni jeopolitik şoklarla ilerlediği görülüyor. Son dönemde uluslararası para ve finans kurum yetkililerinin ağzından düşürmediği “dirençlilik” kavramı tam da bu aşamada kırılganlıklara istinaden devreye giriyor çünkü üretim, uluslararası finans ve askerî gücün iç içe geçtiği hiyerarşik yapıda borç sorunu belirleyici bir hal alıyor.

Dünya sisteminde merkez ülkelerde borcun çevrilmesi ve yatırımcı tabanının değişmesi, çevre ülkelerde ise dış finansmana erişim ve döviz likiditesi farklı biçimlerde gerçekleşiyor. Küresel borçları ve emperyalist sistemdeki yapısal sorunları Costas Lapavitsas’ın “bilanço emperyalizmi” (Balance-Sheet Imperialism) teorisi üzerinden inceleyebiliriz.

OECD: Rekor borçlanma ve artan yeniden finansman riski

OECD’nin Mart 2026 tarihli “Global Debt Report” raporuna göre devlet ve şirket tahvil piyasalarının toplam büyüklüğü 109 trilyon dolara ulaştı. Hükümetlerin ve şirketlerin 2026’da piyasalardan 29 trilyon dolar borçlanması bekleniyor. OECD ülkelerinde merkezi hükümetlerin borçlanması 2022’de 12 trilyon dolardan 2025’te 17 trilyon dolara çıktı. 2026’da OECD hükümetlerinin borçlanmasının yaklaşık yüzde 78’inin mevcut borçların çevrilmesine ayrılması öngörülüyor. OECD ülkelerinde merkezi hükümet borcunun GSYİH’ye oranının ise 2026’da yüzde 85’e yükselmesi bekleniyor.

OECD raporunun en önemli bulgusu borç dinamiğindeki değişim. Mevcut borçların çevrilmesi, borçlanma maliyetlerinin yükseldiği ve vadelerin kısaldığı koşullarda bu işlem daha fazla risk demek. Uzun vadeli faizlerin yükselmesi, borçluları daha kısa vadeli finansmana yöneltiyor. Merkez bankalarının tahvil varlıklarını azaltmasıyla fiyata duyarlı hedge fonlar ve “kaldıraçlı yatırımcılar” piyasadaki boşluğu dolduruyor ancak bu da finansal risk anlamına geliyor.

Şirket borçlanması da bu tablonun bir diğer parçası. OECD’ye göre şirketlerin tahvil ve sendikasyon kredisi piyasalarından sağladığı finansman 2025’te 13,7 trilyon dolara ulaştı. Son yıllarda sıkça tartışıldığı üzere 9 büyük teknoloji tekelinin 2026-2030 dönemi için öngördüğü (tahvil piyasalarından borçlanma, yazılım, veri merkezi inşaatları, teknolojik altyapı yatırımları dahil) yatırım harcaması 4,1 trilyon dolar civarında.

Merkez ülkelerin de artan borç ve yeniden finansman riskleriyle karşı karşıya olması, uluslararası finansal sistemdeki eşitsizlikleri ortadan kaldırmıyor. Lapavitas’ın tezinden ilerlersek, ABD gibi dünya parasını ihraç eden ve derin finans piyasalarına sahip ülkeler kendi para birimleriyle borçlanabilmeleri ve kriz dönemlerinde dolar likiditesine erişebilmeleri sayesinde farklı bir konumda bulunuyor. Bu ayrıcalık ABD’nin bütün ekonomik sorunlarını ortadan kaldırmasa da finansal krizlerin yönetilmesinde önemli bir avantaj sağlıyor.

IMF: Mali alanın daralması ve jeopolitik şoklar

IMF’nin bulgularının ve tahminlerinin OECD’nin tespitleriyle uyumlu görünmesine karşılık ABD-İran savaşı, Hürmüz Boğazı krizi gibi jeopolitik riskler daha fazla denklemin içindedir. Küresel kamu borcu 2025’te GSYİH’nin yüzde 94’ünün hemen altına çıktı ve 2029’da yüzde 100’e ulaşacak. Bu, geçen yılki tahminden bir yıl daha erken ve bu düzey daha önce İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından görülmüştü. Küresel mali tampon 10 yıl önce GSYİH’nin yüzde 1’inin üzerindeyken bugün sıfıra yakın.

Kısacası dünya bir şok geldiğinde kullanacağı alanı büyük ölçüde tüketmiş durumda. Son dönemde “dirençlilik” dışında sermaye kurumlarının temsilcilerinin de kullandığı diğer bir terim olan “interregnum” (fetret) burada devreye giriyor; küresel sistemde kimin hegemon güç olacağının ötesinde krizler karşısında kullanılacak kapasitenin tükenmeye başlaması devletleri daha savaşkan rejimlere doğru yöneltiyor.

IMF, bölgesel savaşların mali kırılganlıkları artırdığını artık daha yüksek perdeden ifade ediyor. Savunma, enerji ve lojistik maliyetlerine ilaveten artan faiz yükü, başta enerji ithalatçısı ülkeler olmak üzere pek çok ülkede bütçe dengesini bozuyor. IMF, petrolün 2027’ye kadar varil başına 100 doların üzerinde kalması hâlinde küresel ekonominin durgunluğun eşiğine gelebileceği uyarısında bulundu. Fiscal........

© Evrensel