Bir tarihçi ölmüş diyeler: Mehmet Genç’in ardından
“Âlimin ölümü, âlemin ölümü gibidir.”
Mehmet Genç bir ideal âlim prototipiydi. Hayattan ve insandan kopuk olmayan, tevazu sahibi, hilm ve ilim sahibi, kelimenin tam manasıyla büyük bir insandı.
Burnu Kaf Dağında olan tarihçilerden değildi. Kendini ve Rabbini bilen, insanı ciddiye alan, herkesle onun seviyesine göre konuşan, yaptığı işi de, hakikati de ciddiye alan biriydi. Tarihçiliği de, insanı da ciddiye alıyordu ve bu yüzden kelimenin dar manasında ‘meslekten’ bir tarihçi olmadı.
Aslında matematikçi olmak için okudu. İktisat Fakültesine bunun için girdi. Bu arada Prof. Dr. Ömer Lütfi Barkan’ı keşfetti. Barkan hoca bir iktisat tarihçisiydi ama meslektaşlarının aksine tarihî meselelere küllî açıdan bakan biriydi. Mehmet hoca Barkan’ın tesirinde kalarak tarihe yöneldi; bir umman açıldı önüne. Bir tarafta Barkan Hoca gibi dev, öbür tarafta Osmanlı tarihi gibi bir umman. Bu kıyısız ummanda yüzmeye kalktı ve hocasının yönlendirmeleriyle 18. yüzyıl Osmanlı iktisat tarihi çalışmaya başladı.
Bu sırada Osmanlı vergi defterleri ve arşiv belgeleriyle karşılaştı ve bunları sabırla okumaya başladı. Öyle bir noktaya geldi ki sanki birisi 18. yüzyıl sonunda oturmuş da defterleri geriye doğru doldurmuş gibi geldi kendisine; vergi kayıtları, temettuat defterleri vs. Bunlar adeta birbirinin aynı verilerdi. Halbuki 18. yüzyılda enflasyon vardı ve kısmen hayat pahalılığı yaşanmıştı. Avrupa’ya baktığımız zaman Fransa, İngiltere ve İtalya'da vergi gelirleri olağanüstü derecede artmıştı ama Osmanlı’da nasıl olmuşsa adeta değişmemişti.
Bir tuhaflık vardı bu işte. Vergi miktarlarının yüzyıl boyunca pek az değişmesi çok şaşırtıcı geldi hocaya. Devlet niçin vergi gelirlerini artırmak için bir gayret içine girmemişti?
Bu soru ışığında oturdu, belgeleri analiz etti ve Osmanlı iktisat tarihi hakkında bir model geliştirdi. İşte bu model, hocanın alamet-i farikası oldu. Bu, iktisatçılarda bulunan ama iktisat tarihçilerinde bulunmayan bir özellikti.
Fen bilimleri modellerle çalışır, tarihçiler ise modellemeden kaçınıp vakaları anlatır. Mehmet hoca model fikrini tarihe getirmiş oldu. Burada iaşecilik, fiskalizm ve gelenekçilik kavramlarını ortaya attı.
İaşecilik: Osmanlı, halkın ihtiyacı olan ürünlerin piyasada ucuz ve yeterli miktarda bulunmasını sağlamakla kendisini görevli hissediyordu.
Fiskalizm devletin vergi gelirlerini azami seviyede tutmayı öngören ilkeydi; vergi kaçağını önlemek üzere sıkı bir denetim mekanizması işletilmesi gerektiğini belirtir.
Gelenekçilik ise Osmanlı sisteminin başarısını sağlamış olan kurallar ve yönetim usullerinin değiştirilmeden........
