Özet

Bu çalışmanın temel gayesi; çağdaş sanatın sıklıkla maruz kaldığı “absürtlük, keyfilik ve entelektüel sığlık” suçlamalarına karşı, aslında bu pratiklerin tarihsel ve felsefi köklere sahip yapıbozumcu birer kuramsal zemin barındırdığını anlatmaya çalışmaktır. Metin, geleneksel ile günceli çarpıştırarak Nasrettin Hoca felsefesinin günümüz resim sanatındaki ontolojik, kurumsal ve sosyo-politik izdüşümlerini ortaya koymayı hedefler. Tarihsel şahsiyetlerin ve olayların kronolojik bağlamlarından koparılarak günümüz dünyasına taşınması, çağdaş yazın ve sinemada sıkça başvurulan dinamik bir yeniden kurgulama yöntemidir. Temel amacı insan doğasının ve toplumsal çatışmaların zamansızlığını vurgulamak olan bu modern uyarlamalar, geçmişin aynasında bugünün yapısını eleştirme imkânı tanır. Türk kültür coğrafyasında bu yöntem için Nasrettin Hoca’nın seçilmesi ise tesadüf değildir; çünkü Hoca, sadece tarihsel bir figür değil, zamansız bir toplumsal eleştirmen ve kolektif zekanın sembolüdür. Fıkralarındaki absürtlük, ironi ve sistem eleştirisi, onun modern dünyanın çarpıklıklarına karşı da güçlü bir söz söyleyebilmesini sağlar. Halkın her kesimiyle doğrudan bağ kurabilen bu esnek karakter, tanıdık bir figürün modern dekordaki şaşırtıcı etkisiyle birleştiğinde, izleyicide hem güçlü bir empati hem de entelektüel bir yabancılaşma yaratır. Ancak bu kurgusal yaklaşım, iyi işlenmediği takdirde Hoca’yı sadece bir güldürü unsuruna indirgeme ve tarihi çarpıtma riski de taşır. Dolayısıyla bu tür bir uyarlamanın niteliği; Nasrettin Hoca’nın nüktedan ve felsefi özünü kaybetmeden, yaratılan modern evrenin kendi içindeki mantıksal tutarlılığıyla doğrudan ilişkilidir. Bu çalışma, Nasrettin Hoca figürünün günümüze taşınmasının işlevsel amaçlarını, bu seçimin arkasındaki kültürel nedenleri ve ortaya çıkan eserin niteliğini belirleyen kalite kriterlerini ele almaktadır.

Bu çalışma, 13. yüzyıl Anadolu aydınlanmasının en sarsıcı figürlerinden biri olan Nasrettin Hoca’nın felsefi, etik ve ahlaki sistemini çağdaş felsefe literatürüyle eklemlemeyi amaçlamaktadır. Hoca’nın fıkralarında somutlaşan ironi, absürtlük ve hakikat bozumu stratejileri; çağdaş felsefede Diogenes, Kierkegaard, Wittgenstein ve Derrida gibi düşünürlerin sistemleriyle karşılaştırmalı bir analize tabi tutulmuştur. Makalenin ikinci bölümünde ise Nasrettin Hoca’nın “yaşayan bir çağdaş ressam” olarak bugüne avdet etmesi durumunda bürüneceği sanatsal kimlikler tartışılarak; çağdaş resim sanatının genişliği, kapsayıcılığı ve kavramsal temelleri sarsıcı bir dille çözümlenmiştir. Bu bağlamda, küresel ölçekte Maurizio Cattelan; yerel ölçekte ise çağdaş Türk resminin ironi, hiciv, kuramsal sorgulama ve fikir bazlı sanatsal üretimi tuval yüzeyine en keskin şekilde taşıyan üç ana figürü olan Şükran Moral, Genco Gülan ve Mehmet Yılmaz’ın resimsel pratikleri, Nasrettin Hoca’nın çağdaş sanattaki ontolojik karşılıkları olarak önerilmiştir.

Boyanın tuvale değdiği veya bir eylemin mekânı dönüştürdüğü an başlayan o plastik serüven, aslında göründüğünden çok daha büyük bir hesaplaşmanın ürünüdür. Sanat tarihini ya da felsefe külliyatını sadece biçimlerin ve doğrusal silsilelerin aktarıldığı kronolojik bir zanaat dökümü olarak okumak, yapıbozucu bilince indirilmiş bir darbedir. Nasrettin Hoca, popüler kültürün o sığ ve indirgemeci endüstrisi tarafından ekseriyetle sadece güldüren bir “fıkra anlatıcısı” olarak konumlandırılır. Oysa Hoca’nın eylemleri, derinlikli bir epistemolojik eleştiri, bir yaşam etiği ve verili toplumsal normlara karşı bir başkaldırı içerir.Onun “eşeğe ters binmesi”, sadece mekânsal bir yön değiştirme değil; yerleşik bakış açılarına, doğrusal zaman algısına ve toplumsal hiyerarşilere yönelik radikal bir metodolojik protestodur. Hoca, Anadolu sufizminin metafizik hoşgörüsü ile Kinik felsefesinin keskin ironisini potasında eriterek, gündelik hayatın mikro-politikasını kuran kurucu bir filozoftur.

Nasrettin Hoca’nın felsefesi; mutlak doğrunun reddi, dil oyunları, toplumsal riyakarlığın ifşası ve varoluşsal absürtlük üzerine kuruludur. Bu nitelikler, modern ve postmodern dönemin pek çok çağdaş filozofu tarafından farklı kavramsal araçlarla dile getirilmiştir.

2.1. Kinik Etik ve Diogenesçi İroni

Hoca’nın ahlak anlayışı, Antik Yunan’ın Kinik felsefesiyle, özellikle de Sinoplu Diogenes ile doğrudan akrabalık taşır. Diogenes’in gündüz vakti fenerle “insan araması” ile Nasrettin Hoca’nın kaybettiği yüzüğü sokak lambasının altında araması aynı felsefi kökten beslenir: Hakikatin arandığı yerin saçmalığı. Çağdaş felsefede Peter Sloterdijk, Kinizm Eleştirisi adlı yapıtında, egemen güçlerin sahte ahlakçılığına karşı bedensel ve ironik başkaldırı biçimini savunur. Nasrettin Hoca, Sloterdijk’ın bahsettiği, iktidarın söylemini kendi absürtlüğüyle vuran o “aydınlanmış neşeli bilge” figürünün ta kendisidir.

2.2. Dil Oyunları ve Ludwig Wittgenstein

“Kazan doğurdu” fıkrası, basit bir dolandırıcılık hikayesi değil, tam bir dil felsefesi........

© Ek Dergi