Köpük, Öfke ve Yeni Sağın Yükselişi
Siyaset bilimci Peter Mair’in 2006 yılında New Left Review’da yayımlanan ve ölümünden sonra 2013’te kitap haline getirilen ” Boşluğu Yönetmek ” başlıklı parlak makalesi, siyasi dinamiklere dair güçlü bir bakış açısı sunmuş ve gelecekteki eğilimlerin yararlı bir öngörücüsü olmuştur. Mair’in temel iddiası, o dönemde çift yönlü bir “geri çekilme”nin yaşanmakta olduğuydu. Aşağıya bakıldığında, seçimlerdeki katılım oranlarının düşmesi, parti üyeliğinin çökmesi, parti bağlılığının azalması ve kurumlara olan güvenin azalmasıyla kanıtlandığı gibi, vatandaşların kitlesel seçim siyaseti arenasından uzaklaştığını görüyordu. Yukarıya bakıldığında ise, siyasi sınıfın da geri çekildiğini iddia ediyordu. Partiler sivil toplumdan göç etmiş ve devletin gölge bir devamı haline gelmişti. Siyasetçiler, toplum ile devlet arasında bir köprü görevi görmek yerine, homojen bir profesyonel kast haline geliyordu. Mair, elitlerin bu boşluğu, yönetimi siyasetten arındırarak, tartışmalı kararları çoğunlukçu olmayan kurumlara (merkez bankaları, mahkemeler, düzenleyiciler) ve en önemlisi Avrupa Birliği’ne devrederek doldurmaya meyilli olduklarını savundu.
Mair, bu güçlerin “karşılıklı olarak birbirini güçlendirdiğini” iddia etti. “Vatandaşlar katılımcı olmaktan seyirciye dönüşürken, elitler kendi ortak çıkarlarını takip etmek için daha fazla alan kazanıyor” diye savundu. Analizi, 1995 yılında siyaset bilimci Richard Katz ile birlikte geliştirdiği “kartel partileri” mantığına dayanıyordu. Mair’in “boşluk”u, siyasi partilerin ikisi arasında köprü kurmayı bırakmasının ardından, ilgisiz bir seçmen kitlesi ile kendi kendine gönderme yapan bir yönetici sınıf arasında açılan boşluğa verdiği çarpıcı bir isimdi.
Mair için Avrupa Birliği bu gelişmenin arketipiydi: ulusal liderler tarafından halkın itirazlarından izole edilmiş, siyasetten arındırılmış bir alan, politikasız bir bölge. Ortaya çıkan demokrasi modelini kısaca “kitlesel katılımın yerine STK’lar yargıçlar” olarak tanımlaması, teknokratik yönelimin başlangıcını özetliyordu. Ve 2009’da euro krizi patlak verdiğinde, zeki bir siyaset bilimciden bir peygambere dönüştü. Bu paragraf onun temel görüşlerini özetliyor:
Bu karşılıklı uzaklaşmanın iki sonucu kısaca belirtilebilir. Birincisi, ortaya çıkan bu boşluk, genellikle sağda, ancak yalnızca sağda değil, popülist bir seferberliği körüklemeye yardımcı olmuştur. Başka bir deyişle, kısmen bu geri çekilmenin bir sonucu olarak, siyasi sınıfın kendisi çok sayıda demokratik siyasi sistemde bir tartışma konusu haline gelmiştir. İkincisi ve yukarıda belirtildiği gibi, vatandaşlar ile siyasi liderleri arasındaki artan mesafe, elitlerin daha ‘çoğunlukçu olmayan’ karar alma ve tarafsız ve siyasi olmayan kurumların (hakimler, düzenleyici kurumlar, merkez bankaları ve uluslararası kuruluşlar) daha büyük bir rol üstlenmesi yönündeki taleplerini de körüklemiştir.
Mair’in vardığı sonuç açık ve netti: Parti demokrasisi çağı sona ermişti. Onun ustaca tanımladığı teknokrasi ve popülizm arasındaki diyalektik ilişki, avro krizi sırasında zehirli bir karışıma dönüştü; makroekonomik politikalar giderek siyasi çekişme alanının dışına çıkarıldı ve seçilmemiş bürokratların ve avukatların eline bırakıldı. İrlanda, Yunanistan, İtalya, İspanya ve Portekiz gibi borçlu ülkelerde ulusal egemenlik zayıflatıldı ve Avrupa Komisyonu yetkilileri proto-vali olarak atandı. Bu durum, Syriza ve Altın Şafak, Podemos ve Vox, Beş Yıldız Hareketi ve Kuzey Ligi gibi sistem karşıtı partiler şeklinde popülist bir tepki doğurdu. Bu dinamik, Chris Bickerton ve Carlo Invernizzi Accetti gibi akademisyenler tarafından 2021 yılında yayınlanan “Teknopopülizm” kitabında daha ayrıntılı olarak incelenmiştir .
Yıllar boyunca eleştirmenler, Mair’in tezini her iki açıdan da sorgulayarak, hem elitlerin (arz) hem de vatandaşların (talep) siyasetten sürekli olarak uzaklaşması önermesine şüpheyle yaklaştılar.
2014 yılında, Avrupa Komisyonu’nun yeni seçilen başkanı Jean-Claude Juncker, körü körüne kurallar dayatan ve standartları uyumlu hale getiren teknokratik bir bürokrasi yerine “siyasi bir komisyon” yöneteceğini ilan ederek elitlerin yeniden devreye gireceğini vaat etti. Bu eğilim, 2015 mülteci krizi ve ardından Brexit’ten sonra ve yine 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ve Donald Trump’ın ikinci gelişiyle hızlandı. Brüksel’in mali politika yaklaşımında daha esnek hale geldiği (standartlarını gevşeterek ve “Yeni Nesil Avrupa” planı ve COVID pandemisi sonrası toparlanma paketiyle ortak borç üstlenerek), göç konusunda daha politik bir yaklaşım benimsediği (giderek daha sıkı sınırlar ve hatta mülteci merkezlerine doğru ilerleyerek) ve hem savunma (malzeme yatırımı ve Ukrayna’yı destekleyerek) hem de yeşil geçişe daha fazla dahil olduğu (politikalarını hızlandırdığı – ancak siyaset değiştikçe bunları sulandırdığı) doğrudur. Almanya gibi kilit üye devletlerde ise borç freninden kısmen uzaklaşma ve mali politikayı seçilmiş politikacılar aracılığıyla belirlemek yerine anayasallaştırma fikri benimsendi (her ne kadar bu uygulamanın, bunu yapmayacağına dair söz vererek seçim kampanyasına giren yeni bir başbakan tarafından hayata geçirilme biçimi, elit bir komplo izlenimi verse de). Ancak çoğu insan, bu küçük düzenlemelerin siyasetin profesyonelleşmesinin daha geniş bir dalgası içinde gerçekleştiğini savunacaktır.
Talep tarafında ise, 2013’ten sonra, oldukça çekişmeli ve yüksek riskli birçok oylama, vatandaşların büyük ölçüde katılımını sağladı: Brexit referandumuna katılım r oldu, 2020 ve 2024 ABD seçimlerine katılım yüksekti ve 2019 ve 2024 Avrupa Parlamentosu seçimleri, 1994’ten bu yana en yüksek seçmen sayısını seferber etti. Bu boşluk sessiz kalmadı. Bu seçimsel yeniden katılımın yanı sıra, kültür savaşları, Black Lives Matter hareketi ve Gazze protestoları yaşandı ve siyaset, kültürel yaşamın birçok alanına sızdı.
Bazı yorumcular bu eğilimleri Mair’in tezinin doğrudan bir reddi olarak ele aldılar: Bakın, boşluk öfkeyle dolduruluyor. Ancak siyasi düşünce tarihçisi Anton Jäger, son kitabı Hiperpolitika: Siyasi Sonuçları Olmayan Aşırı Siyasallaşma’da Mair’in çerçevesini kurtarmak için güçlü bir girişimde bulunuyor . Jäger, geçen yüzyılı dört aşamadan oluşan bir dizi olarak okuyor. 2 “Kitle siyaseti”—partiler, sendikalar, kiliseler, kitlesel üyelik dünyası—1980’lere kadar sürdü. “Post-siyaset”, Üçüncü Yol, “tarihin sonu” teorisi ve siyasetten arındırılmış teknokratik yönetimle 1990’ları ve 2000’leri tanımladı. “Anti-siyaset” 2010’ları işaretledi: İlk popülist kuruluş karşıtı isyana tanık olun. Ve şimdi, “hiperpolitika”: Politikanın her yerde olduğu –yemeklere, müziğe, spora, kimliğe nüfuz ettiği– ancak hiçbir şeyin değişmediği bir durum; çünkü tutkuyu kalıcı güce dönüştüren eski altyapı (partiler, sendikalar, sivil dayanışma) içi boşaltılmış durumda. Jäger’in kitabının alt başlığı tüm argümanı özetliyor: “siyasi sonuçları olmayan aşırı siyasallaşma.” Siyasallaşma örgütlenmeden kopmuş durumda. Altyapı olmadan duygu.
Jäger’in hamlesi, aşırı politik kamuoyunun, Mair’in kayıtsız geç kartel vatandaşından daha politikleşmiş olabileceğini ve aynı zamanda Mair’in tanımladığı gibi örgütsel olarak boşaltılmış olabileceğini göstermektir. Jäger, esasen Mair’in “boşaltma” fikrini öncül olarak alıyor: Aracı kurumların ortadan kaybolması, politikleşmenin ortamsal, epizodik ve gerçek dünya sonuçları açısından hafif bir şeye dönüşmesine neden olan şeydir. Jäger’in Hiperpolitikası, “Boşluğu Yönetmek”in bir devamı gibidir. Vatandaşlar ve devlet arasındaki boşluğa yalnızca titreşimlerin girdiğini savunuyor. Parti üyeliği çökmeye devam ederken bile seçimlerde seçmen katılımı artabilir. Bu, ona göre bir paradoks değil, Hiperpolitikadır . Ve boşluk hala bir boşluktur.
Bence Jäger’in soldaki aktivizmin çoğunu “Hiperpolitika” ve sonuçsuz bir siyasallaşma olarak nitelendirmesine katılmak yerinde olur. Black Lives Matter ve Reclaim Wall Street, alevlenip sönen hareketlerin örnekleri olabilir. Aynı durum sağda da geçerli, örneğin İtalya’da Giorgia Meloni’de. Onun post-faşist soyu, viral “Io sono Giorgia” (Ben Giorgia’yım) sloganı ve Tanrı-aile-ulus çağrısı, sonuçsal bir değişimden ziyade daha çok birer duygu değişimi. Görev süresi boyunca dikkat çekici olan şey, ne kadar az boşluk doldurduğudur. Kurumsal dönüşüm önerileri -premierato ( başbakanın seçmenler tarafından doğrudan seçilmesine izin veren sistem) ve Nordio yargı reformu (eleştirmenlerin yargının bağımsızlığını zayıflatacağını iddia ettiği sistem)- parlamentoda tıkandı ve Mart ayındaki referandumda reddedildi. Meloni, mali açıdan ortodoks, NATO yanlısı bir lider olarak yönetiyor; O, siyasetten arındırılmış alanı yıkmak yerine, önemli ölçüde yeniden siyasete dahil oldu.
Trump’ın başkanlığının birçok yönü aynı özellikleri taşıyor. Bir bakıma İran’daki savaşı, yeni hiperpolitikanın arketipi niteliğinde; sonuçta hiçbir anlam ifade etmeyen, bolca gürültü ve öfke. Elbette gereksiz ölüm ve yıkıma yol açtı, enerji piyasalarını altüst etti ve dünya çapında yüz milyonlarca insan için başka olumsuz sonuçlar doğurdu. Ancak İran’ın nükleer programının, rejiminin veya komşularıyla olan ilişkisinin seyrini kökten değiştirmedi.
Ancak hem Mair’in hem de Jäger’in kurumsalcı dünya görüşü, Yeni Sağ olarak adlandırılan birçok gücün yükselişiyle somutlaşan küresel siyasetteki yeni bir değişimi gözden kaçırma riskini taşımaktadır. Yeni Sağ’ın siyasetinin bazı yönlerinin sonuç doğurduğunu inkar etmek zordur. Belki de geleneksel parti örgütlenmesi açısından değil, kamusal alanın kendisinin........
