Bir eleştirmenin edebiyat içindeki yeri her zaman biraz mahcup, biraz da şüphelidir. Hele ki Murat Belge gibi farklı alanlarda kalem oynatmış, tarihçi, akademisyen, çevirmen, köşe yazarı kimliklerini birlikte taşımış birinin şiir üzerine söylediklerini dinlemek, ister istemez bir “yan uğraş” duygusu uyandırır. Çünkü Belge’nin gözünde roman daha geniş bir alandır, toplumsal panorama kurmaya daha müsaittir. Şiir ise daha çok kişisel bir nefes, özel alanın gizli dili gibidir. 12 Şubat 2018’de Murat Şevki Çoban’a K24kitap.org’da verdiği söyleşi, tam da bu mesafeyi görünür kılar. Belge şiire uzak değildir ama onun için şiir, akademik kariyerin gövdesi değil; daha çok dostlukların, sohbetlerin, yan uğrakların ürünüdür. “Roman üstüne çok yazdım, şiiri ise daha geç yazmaya başladım” derken aslında eleştirmenin kişisel itirafını yapar: Şiir, Belge’nin hayatında ikinci sıradadır.

Bu ikinci sıradaki konum, aynı zamanda kitabı “Şairaneden Şiirsele”nin tartışmalı yönlerini de belirler. Çünkü Belge, şiiri sistemli bir inceleme nesnesi olarak değil, daha çok sezgilerle, anılarla, sohbetlerden sızan gözlemlerle okur. Bu nedenle de kitabına yöneltilen eleştirilerin başında “magazinel” olmak gelir. Orhan Koçak’ın ve başka eleştirmenlerin işaret ettiği gibi, Belge’nin kitabı büyük teoriler, kapsamlı poetik analizler yerine şairlerin kişisel halleriyle, yazıp yazmamalarıyla, gündelik hayat içindeki tavırlarıyla ilgilenir.

Ama bu “magazinsel” nitelik, küçümseme değil, başka bir hakikati işaret eder. Çünkü Belge’ye göre edebiyat, hayatın içinden ayrılmaz. Şairi hayattan koparıp yalnızca metnin içine sıkıştırmak, eksik bir okuma yaratır. O yüzden Edip Cansever’in yazmadığı bir dönemi anlatırken, “Acaba niye yazmıyor?” diye sormak Belge için eleştirinin özünü teşkil eder.

Bu girişin altını çizdiği şey şudur: Murat Belge, şiire bakarken eleştirmen değil, daha çok bir tanık, bir dost, bir okuyucu kimliğiyle konuşur. Ve belki de tam bu yüzden söyledikleri, akademik titizliğin ötesinde bir sıcaklık ve öznellik taşır.

Söyleşide en açık biçimde ortaya çıkan tezlerden biri, Belge’nin eleştiride eklektik bir yönteme inanmasıdır. Kendisini hiçbir tekil kurama bağlamaz. Marksist eleştiriden beslendiğini saklamaz; Freud’u da okur, Jung’u da, sosyolojiden yardım alır, tarihle bağ kurar, ama sonunda yine “eski tabirle zevk-i selim”e, yani kişisel beğeniye döner.

Bu tavır, kimi eleştirmenlerce “yöntemsizlik” diye küçümsenebilir. Oysa Belge’nin dayanağı, Türkçe edebiyatın büyük eleştirmenlerinden Nurullah Ataçtır. Ataç’ın belirgin bir metodolojisi yoktur, ama sezgileri ve yönelimleri çoğunlukla doğru çıkar. Belge, Ataç’tan öğrendiği bu “yöntemsizlikle” barışıktır: Eleştirmen, hayatın genişliğini küçülten kuramsal kalıplardan kaçmalı, şiirin beklenmedik çıkışlarına açık olmalıdır.

Burada ilginç bir gerilim vardır. Belge, Marksizm’den gelen bir “sistemli düşünme” terbiyesine sahiptir; ama şiire geldiğinde sistemin katılığını reddeder. Onun için edebiyatın asıl cazibesi, kuramların sınırlayamayacağı taşkınlıklarında yatar. Bir yerde şöyle der: “Edebiyat ya da daha genişletelim, hayat, her zaman kendi hakkındaki teorilerden daha geniş ve zengindir.” Bu cümle, onun eleştiri anlayışının anahtarıdır.

Elbette böyle bir eklektizm, hem özgürlük hem risk taşır. Özgürlüktür, çünkü eleştirmen istediği bağlamı kullanabilir, Freud ile Marx’ı yan yana getirebilir, bir şairi hem sosyolojik hem psikolojik hem de dilsel açıdan okuyabilir. Risktir, çünkü derinlik kaybına yol açar: Her bağlamı biraz kullanmak, hiçbirini tam anlamamak anlamına da gelebilir. Orhan Koçak ve benzeri eleştirmenlerin Belge’ye yönelttiği “yüzeyde kalma” eleştirisi buradan doğar.

Yine de Belge bu riskle barışıktır. Çünkü onun gözünde, eleştirinin asıl görevi şairleri açıklamak değil, onlarla birlikte düşünmektir. Yöntem, açıklamanın değil, diyalog kurmanın aracıdır. Bu yüzden Belge, şairlerin parlak anlarını yakalamak yerine, onların vasatla boğuşmalarını, gündelik hayatla ilişkilerini izler. Eleştirmenin konumu burada “üstten bakan hâkim” değil, “aynı masada oturan tanık”tır.

Sonuç olarak Belge’nin eleştiri anlayışı, sistemsizliğin içinden çıkan bir samimiyet taşır. Bu samimiyet, teorik derinlikten ödün verir belki, ama karşılığında hayatın zenginliğini şiirin içine taşır. Ve bu tavır, onun “Şairaneden Şiirsele” kitabının hem zaafını hem de değerini belirler.

Murat Belge’nin kitabına adını veren ayrım, yani “şairane” ile “şiirsel” arasındaki fark, söyleşinin de en dikkat çekici bölümlerinden biridir. Belge, bu ayrımı yaparken aslında şiirin Türkiye’deki serüvenine dair bir gözlem sunar: Bizde çoğu zaman şiir, gerçekten şiirsel bir varoluştan değil, şairane bir gösterişten beslenmiştir.

“Şairane” olan, biraz poz, biraz duygu sömürüsü, biraz yapaylık taşır. Bir cümleyi şairane yapan şey, onun fazla süslü, fazla özlü, fazla hesaplı oluşudur. “Şiirsel” olan ise bambaşkadır: Daha yalın, daha sahici, daha kendiliğinden bir doku. Bu nedenle Belge’ye göre, edebiyatımızda şairanelik çoktur ama şiirsellik daha azdır.

Bu ayrım, ilk bakışta öğretici görünür. Fakat aynı zamanda fazlasıyla kaygan bir zemine sahiptir. Çünkü hangi dize “şairane”dir, hangisi “şiirsel”dir, bunu belirleyecek ölçütler neredeyse tamamen öznel kalır. Bir eleştirmen, okur ya da şair için sahici olan, bir başkası için yapay görünebilir. Dolayısıyla........

© Ek Dergi