Nihat Ziyalan Tümceleriyle Dünyayı Resimliyor
11 Ekim 2026’da kaybettiğimiz değerli şair Nihat Ziyalan’ı (Nihat ağabeyimizi) anmadan geçmek olmaz. Bu yazımda şairin çok sevdiğim kitabı Çapkın Çiçekli’de [YKY, Nisan 2015] çözmeye çalıştığı temel sorunu özetleyerek başlamak istiyorum.
Dilin doğal oluşunu sağlayan şey, dilin olanağı nedir? Bir şairin amacı, dünyayı betimlemek. Ben dili verilmiş ve kendiliğinden açık bir şey saymaya yatkın biriyim. Dilin kendisinin doğal olması, niçin bir lirizm sorunu olsun? Dünyayı oluşturan öğelerden bazıları, dünyanın başka öğelerinden bazılarını kendilerinde temsil eder. Dili kullanmak, dili anlamak, şairleri sıradanlıktan ayıran bir olgudur. İç dünyamızın özünü oluşturan dokudur bu:
“Sendelerken gölgem/ bekledim/ omuz veren olacak mı?/ Seyrediyorlar yurdum!” (s.36, “Kırmızı”)
Şöyle söylenebilir mi: biz şairlerin, karşımızda olmayan şeyleri düşünme, bunlar üzerine birbirimizle iletişimde bulunma, onları çeşitli yollardan denetleme, onlarla baş etme yeteneğimiz vardır. Bunu olanaklı kılan şeylerden birisi, bir dilimizin olmasıdır.
Böylelikle iki soru çıkıyor ortaya: “dilin dünyayla ilişkisi ve dilin düşünmeyle ilişkisi nedir?” Belirttiğim iki soruya şöyle yanıt verebiliriz: dil, dünyayı resimleyerek onu temsil eder, düşünceyi dillendirir. Madalyonun bir de tersi vardır; dilin hangi işler için anlamlı bir biçimde kullanılabileceğini, hangileri için de kullanılamayacağını belirlemek… Bu düşünce dilin yerli yersiz kullanımlarını belirleyerek onu dışarıda bırakmak ya da içeri almak çabasını da taşıyor. Böylece dilin yalnızca neler yapabileceğine değil, aynı zamanda neler yapamayacağına da açıklık getirmeye çalışıyor. Bu çaba, belki de Ziyalan’ın en çok etki bırakan özelliğidir. Şair, Çapkın Çiçekli’de dilin sınırlarının açık seçik belirlenebileceğini vurguluyor. Bence bu dilin özünde sözcük anlamıyla resimsel nitelik taşıdığı düşüncesinden kaynaklanıyor. Özetle bu düşünce dile çok önemli açılımlar getiriyor. Dil nesnelerin içinde yer aldıkları olgu durumlarını tıpatıp yansıtmak zorundadır. Ziyalan, dilin dünyayla olan ilişkisinin, dilin içinde anlamlı olarak temsil edileceğini, tartışılacağını düşünüyor. Şairin bu görüşüne, anlamın resim görüşü denir. Ben de şairin dilin resimsel olduğunu söylemesini, sözcük anlamında resimsellik olarak anlaşılmak istediğini vurguluyorum.
Gündelik dilin tümceleri, resimlere benzemedikleri hâlde bir anlam taşıyacaksa sonunda gerçekten resimler olan bir dizi temel öğe tümceye varasıya çözümlenebilir, ayrıştırılabilir olmalıdır. Bu öğe tümceler de sözü edilen nesneleri karşılayan adlardan oluşur. Bu adların düzenlenişi, nesnelerin düzenlenmesini yansıtır. Ziyalan, dünya üzerine söylenmiş bir şeyi çözümlersek bunu şeylerin adı olan sözcüklere indirgeyeceğimizi, tümcenin sözcükleri arasında kurulan ilişkinin de dünyadaki şeyler arasında bulunan ilişkiyi karşılayacağını düşünüyor. Bu yolla tümce, dünyayı resimleyebiliyor. Şairin temel ilkelerden hız alarak Çapkın Çiçekli’de öne sürdüğü bir şey… Koyduğu bir koşuldan, her sahici önermenin belirgin bir anlam taşıma gerekliliğinden kalkıyor. Ona göre bir önermenin, sonunda bu resimsel önermelerden oluşmadıkça belirgin bir anlamı olamaz. Bu resimsel önermelere pek çok örnek verir:
“Yapacak bir şey yok
imrenmekten başka aşk satana
Nakitim yok
Abimin kredi kartı geçer mi kardeş?” (s.55, “Baba Yetiş İnternete Düştüm”)
…
“Büyükada’da Ciğerci Altan
sokağa fırladı
dükkânını soyan kedileri kovalıyor
pijamasının çizgilerinde” (s.49, “Mart”)
…
“Sanki benim elim değil;
öyle bir el
yeleğimden alıp, ceketimin mendil cebine koyunca,
başladı tıkırdamaya,
tam yüreğimin üstünde” (s.16, “Serkisof”)
“Yaşayan şairlerin en önemlisi kimdir?” sorusu üzerine bir oylamaya başvurarak kimin en çok oy toplayacağı, benim için hiç mi hiç açık değil. Şairler, fazla irdelenmekten hoşlanmıyorlar; dayandıkları temelin ortaya çıkarılmasından, yakından incelenmesinden rahatsız oluyorlar. Cemal Süreya, Edip Cansever’e “sorgulanmayan bir yaşamın yaşamaya değer olmadığını” söylemiştir. İmgelemin gelişmesi, usun çalışması, düşün yaşamının gerilememesi, doğrunun veya adaletin ya da kendini gerçekleştirmenin peşinden gitmenin durmaması,........
