Adil Salih’in Varoluş Kaygısı ve Sartre’ın Görünmeyen Gerçeği
Türkiye’de Resim Hâlâ Görüldüğü Gibi mi Yapılıyor?
Türkiye’de resim üzerine konuşurken hâlâ en çok duyduğumuz cümlelerden biri şudur: “Ne güzel benzetmiş!” Bu cümle masum görünür; oysa resim sanatına yöneltilmiş en ağır hakaretlerden biridir. Çünkü bu yargının arkasında iki bin yıllık Platoncu estetik saklıdır: Sanatın görevi dünyayı kopyalamaktır. Ressam ne kadar iyi taklit ederse o kadar başarılıdır. Jean-Paul Sartre ise tam burada itiraz eder. Ona göre resim, görünen dünyanın ikinci el bir kopyası değildir. Ressam nesneyi yeniden üretmez; ona yeni bir varlık kazandırır. Resim, dış dünyanın temsili değil, kendi gerçekliğini kuran bağımsız bir varoluştur. Sartre’ın “analogon” kavramı tam da bunu anlatır: Resim, gerçek nesnenin yerine geçen bir kopya değil; bambaşka bir ontolojik alandır. Bu düşünceyi Türkiye resmine uyguladığımızda ilginç bir sonuç ortaya çıkar. Fotoğraf gerçekçiliğinin ve akademik figür anlayışının yeniden moda olduğu günümüzde birçok ressam, farkında olmadan on dokuzuncu yüzyılın estetik anlayışına geri dönmektedir. Tuval, yeniden fotoğrafın hizmetkârı hâline gelmiştir. İşte Adil Salih tam bu noktada ayrılır. Onun resimleri “benzetme” üzerinden okunamaz. Çünkü resimlerindeki kadınlar gerçek kadınlar değildir; mekânlar da gerçek mekânlar değildir. Figürler anatomik olarak eksiktir, perspektif bozulmuştur, renk doğaya ait değildir. Fakat bütün bu deformasyonların sonunda ortaya çıkan şey eksiklik değil, tersine daha yoğun bir hakikat duygusudur. Bu nedenle Adil Salih’in resmi yalnızca Burhan Uygur etkisiyle açıklanabilecek bir resim değildir. Burhan Uygur’un şiirsel lekeciliğinden beslendiği açıktır; sanatçının kendisi de bunu açıkça dile getirir. Burhan Uygur’un “Resmi bir yerden patlat.” tavsiyesini kendi sanat serüveninin önemli dönemeçlerinden biri olarak anlatır. Ancak etkilenmek başka, özgün bir dil kurmak başkadır. Adil Salih’in resmi, Uygur’un lirizmini daha kırılgan, daha bedensel ve daha varoluşçu bir hatta dönüştürmektedir. Bu yazının temel iddiası tam da budur: Adil Salih’in resimleri temsil etmez; var eder. Dolayısıyla Sartre’ın resim üzerine geliştirdiği estetik düşünce, Adil Salih’in resimlerini okumak için Türkiye’de bugüne kadar yeterince kullanılmamış güçlü bir anahtar sunmaktadır.
Sartre’a Göre Resim Neyi Göstermez?
Sartre’ın sanat kuramı çoğu zaman edebiyat üzerinden okunur. Oysa onun resim üzerine söyledikleri çağdaş sanat açısından çok daha sarsıcıdır. Çünkü Sartre önce şu soruyu sorar: “Bir tablo gerçekten bir ağacı mı gösterir?” İlk bakışta cevabımız “evet” olur. Hayır, der Sartre. Tuval üzerindeki yeşil boya, hiçbir zaman gerçek ağacın kendisi değildir. Ağacın gölgesi değildir. Ağacın izi de değildir. O boya yalnızca boyadır. Fakat ressam o boyaya öyle bir varlık kazandırır ki artık onu boya olarak değil, yeni bir gerçeklik olarak deneyimleriz. İşte Sartre buna analogon adını verir. Bu nedenle resim, gerçek dünyanın yerine geçen ikinci bir dünya değildir. Resim, kendi dünyasını kurar. Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü klasik estetikte sanat başarıya, doğaya benzediği ölçüde ulaşır. Sartre’da ise tam tersi geçerlidir. Sanat doğadan uzaklaştıkça güçlenebilir. Çünkü sanatın görevi benzetmek değil, görünmeyeni göstermektir. Modern resim tam da bu yüzden perspektifi parçalamış, anatomiyi bozmuş, rengi doğadan koparmış, figürü çözmüştür. Adil Salih’in resimleri de aynı cesareti taşır. Onun figürleri hiçbir zaman tamamlanmış bedenler değildir. Yarım bırakılmış yüzler… Erimiş omuzlar… Boyanın içinde kaybolan eller… Belirsiz mekânlar… Bütün bunlar teknik eksiklik değildir. Tam tersine bunlar resmin düşünsel omurgasını oluşturur. Sartre’ın estetik anlayışıyla bakıldığında deformasyon hata değil; özgürleşmenin biçimidir. Adil Salih’in resmi de tam burada özgürleşmektedir. Çünkü o, insan bedenini anatomik doğrulukla değil, psikolojik ağırlığıyla resmetmektedir. İnsan artık kaslardan oluşan biyolojik bir organizma değildir. İnsan bir ruh hâlidir. İnsan bir gerilimdir. İnsan, boyanın içinde eriyen bir varoluştur. Tam da bu nedenle Adil Salih’in figürleri bazen tamamlanmamış görünür. Çünkü varoluş da tamamlanmış değildir.
Birinci Tablo: İki Kadın mı, Tek Bir Bilincin İkiye Bölünmüş Hâli mi?
Ressamın ilk tablosuna dikkatle bakıldığında ilk izlenim iki kadının karşı karşıya durduğu yönündedir. Oysa resim biraz daha uzun süre izlendiğinde bunun yalnızca iki figür resmi olmadığı anlaşılır. Sol taraftaki kadın doğrudan izleyiciye bakmaktadır. Sağdaki figür ise yüzünü ona çevirmiştir. Bu bakış ilişkisi klasik portredeki karşılaşma değildir. Burada iki beden arasında görünmeyen psikolojik bir gerilim dolaşmaktadır. Mekân tamamen çözülmüştür. Arka plan orman değildir. Gökyüzü değildir. İç mekân değildir. Boyanın kendisi mekâna dönüşmüştür. Turkuaz, lacivert, yeşil ve pas tonlarının birbirine akması, figürleri çevreleyen atmosferi fiziksel olmaktan çıkarır. Sartre burada olsaydı büyük ihtimalle şunu söylerdi: “Bu kadınlar bir yerde durmuyorlar. Onlar yalnızca bu resmin içinde var oluyorlar.” Gerçekten de tablo herhangi bir zamana ait değildir. Herhangi bir hikâye anlatmaz. Bir olayın başlangıcını ya da sonunu göstermez. Tam tersine zamanı askıya alır. Kadınlardan birinin gözlüğü çağdaş zamanı çağrıştırırken diğer figür neredeyse mitolojik bir karaktere dönüşmektedir. İşte tam bu noktada resim temsil olmaktan çıkar. Yeni bir ontoloji kurar. Adil Salih’in başarısı da burada başlar. Çünkü ressam figürleri anlatmaz. Onları var eder.
İkinci Tablo: Rengin İsyanı, Figürün Çöküşü
İkinci tablo, ilk bakışta daha sıcak, daha canlı ve hatta daha neşeli görünür. Turuncular, kırmızılar, pembeler ve yeşiller izleyiciyi karşılar. Oysa bu renk coşkusu, mutluluğun değil, varoluşsal bir huzursuzluğun maskesidir. Adil Salih’in resimlerinde renk hiçbir zaman dekoratif değildir; renk, psikolojinin doğrudan kendisidir. Sol taraftaki kadın figürü, neredeyse bir tiyatro sahnesinden çıkmış gibidir. Yüzü beyaza yakın bir parlaklıkla boyanmıştır. Dudaklar belirgin kırmızıdır. Bedeni ise anatomik doğruluktan çok lekesel ritim üzerine kuruludur. Sağ taraftaki figür ise yarı karanlıkta kalır; yüzü seçilir ama tamamlanmaz. İki beden birbirine yaklaşırken aslında birbirine ulaşamaz. İşte tam burada Sartre’ın “öteki” kavramı devreye girer. Sartre’a göre “insan, kendisini her zaman başkasının bakışı aracılığıyla deneyimler. Ötekinin bakışı bizi nesneleştirir; aynı zamanda bizi var eder.” İnsan hiçbir zaman yalnızca kendi içinde tamamlanmış bir özne değildir. Başkasının bakışıyla sürekli yeniden kurulur. Adil Salih’in ikinci tablosu tam da bu gerilimi resmeder. Kadınlar birbirine yaklaşırlar; fakat birleşmezler. Birbirlerini görürler; fakat tanımlayamazlar. Birbirlerine dokunurlar; fakat aynı dünyayı paylaşmazlar. Bu, gündelik hayatın sahnesi değildir. Bu, varoluşun sahnesidir. Resimdeki çember biçimli yeşil çizgi dikkat çekicidir. İlk bakışta rastlantısal bir fırça hareketi gibi görünür. Oysa kompozisyonun psikolojik eksenini belirleyen unsurlardan biridir. Çember, figürü kuşatır ama kapatmaz; çevreler ama tamamlamaz. Sanki insanın kendi benliği içinde dönüp duran sonsuz arayışını görünür hâle getirir. Bu çizgi yalnızca biçimsel değildir. Bu çizgi düşüncedir. Burada boya, anlatının yerine geçmiştir. Sartre’ın “analogon” dediği tam olarak budur. Resim artık bir hikâyeyi resmetmez. Kendisi bir düşünceye dönüşür.
Adil Salih’de Kadın Figürü: Beden Değil, Hafıza
Adil Salih’in resimlerinde kadın yalnızca estetik bir figür değildir. Türk resminde kadın figürü uzun yıllar boyunca güzelliğin, zarafetin ya da erotizmin taşıyıcısı olarak kullanılmıştır. Akademik gelenek bedeni kusursuzlaştırmış; çağdaş piyasa resmi ise onu çoğu zaman tüketim nesnesine dönüştürmüştür. Adil Salih bu iki geleneğin de dışına çıkar. Onun kadınları güzel olmak zorunda değildir. Hatta çoğu zaman güzellik duygusunu bilinçli biçimde bozar. Yüzler........
