Τα τελευταία χρόνια στη διεθνή βιβλιογραφία δημοσιεύονται επιστημονικά άρθρα και κυκλοφορούν επιστημονικά βιβλία των οποίων το θεματικό αντικείμενο είναι ο ψηφιακός μετασχηματισμός της ανθρώπινης κοινωνίας. Οποιος μελετήσει την ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας διαπιστώνει ότι οι κατά καιρούς ιστορικές περιδιολογήσεις, όπως π.χ. η μετάβαση από την αγροτική κοινωνία στη βιομηχανική εποχή, είτε επιβεβαιώνονται είτε απορρίπτονται από τα ίδια τα γεγονότα. Στις μέρες μας (στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα) όλοι οι στοχαστές, αλλά και οι πολίτες που αυτοπροσδιορίζονται ως σκεπτόμενα όντα, διαγιγνώσκουν ότι ζούμε σε μια ιστορική φάση στην εξέλιξη της ανθρωπότητας που ορίζεται ως «μετάβαση στην ψηφιακή εποχή».

Εάν εξετάσουμε το ζήτημα αυτό με όρους εγκυρότητας κοινωνικού στοχασμού, θα ήθελα να χρησιμοποιήσουμε έναν άλλο όρο αυτογνωσίας. Ο όρος αυτός είναι «μεταμόρφωση του κόσμου» και έχει εισαχθεί στη βιβλιογραφία από τον Γερμανό φίλο μου και συνάδελφό μου Ulrich Beck (βλ. το σχετικό βιβλίο του με τον ίδιο τίτλο). Οταν μιλάμε για ιστορικο-κοινωνικές μεταβάσεις υπονοούμε και παραδεχόμαστε πως η ιστορία της ανθρωπότητας ακολουθεί μια γραμμική ακολουθία στην εξέλιξή της. Οταν όμως γίνεται λόγος για «μεταμόρφωση του κόσμου», τότε τα διανοητικά πράγματα αλλάζουν κατεύθυνση επειδή η ίδια η Ιστορία επαναπροσδιορίζεται ως ασυνέχεια.

Τι σημαίνει λοιπόν ότι μεταβαίνει ο ανθρώπινος κόσμος στην ψηφιακή εποχή; Αυτό σημαίνει τρία πράγματα: πρώτον, ότι ο ίδιος ο άνθρωπος δεν έχει τη βούληση, αλλά ούτε και τη συνείδηση (παράσταση κατά τον Schopenhauer) να αυτοπροσδιορίζεται ως άνθρωπος του Διαφωτισμού. Το πνεύμα και το σώμα του σύγχρονου ανθρώπου έχουν καταστεί ψηφιακές προεκτάσεις των τεχνολογικών εταιρειών που ελέγχουν, επιτηρούν και κατευθύνουν την ανθρώπινη ζωή.

Το δεύτερο σημείο του ψηφιακού μετασχηματισμού της κοινωνίας αναφέρεται στην «τελική λύση» που έχει συντελεστεί στην «ανθρώπινη συνθήκη». Οσοι ζούμε στην καθημερινότητα στο πλαίσιο του «κοινωνικού βιόκοσμου» δεν συναντάμε άτομα, αλλά εξαρτήματα της ψηφιακής κοινωνίας. Οι άνθρωποι «μεταξύ μας» κυκλοφορούν με το «κινητό τηλέφωνο». Αυτό το εργαλείο δεν είναι όργανο επικοινωνίας (Medium). Είναι η συνθήκη ετεροκαθορισμού ατόμων και κοινωνικών συλλογικοτήτων που δεν θέλουν να είναι ο «εαυτός τους».

Το τρίτο σημείο των αναλυτικών και ερμηνευτικών παρατηρήσεων σχετικά με την αντι-ανθρώπινη «μεταμόρφωση του κόσμου» έχει να κάνει μ’ ένα μέσο επικοινωνίας (Medium) που ονομάζεται χρήμα. Θυμάμαι πάντοτε τον μέντορά μου Jürgen Habermas, ο οποίος και στα σεμινάριά του και στις προσωπικές συναντήσεις μας τόνιζε με έμφαση: Η γήινη μεταφυσική σκέψη πότε επιτέλους θα ασχοληθεί με τα δύο θεμελιώδη ζητήματα του εκδημοκρατισμού της εξουσίας και του χρήματος; Στη σύγχρονη ξύλινη γλώσσα αυτό «μεταφράζεται» ως συμπερίληψη του πληθυσμού.

Κοντολογίς η νέα παγκόσμια ψηφιακή εποχή όχι μόνο διαμόρφωσε τις πραγματολογικές συνθήκες για το «τέλος του ανθρώπου» (όπως έλεγαν εδώ και πενήντα χρόνια οι Γάλλοι φιλόσοφοι), αλλά οδήγησε την ανθρωπότητα στα όρια της υπαρξιακής συγκρότησής της. Προβλέπω πως τα επόμενα χρόνια θα είναι καθοριστικά για τον ανθρώπινο κόσμο: ή θα είναι ανθρώπινος ή ψηφιακός! Ο αντι-ανθρωπισμός της νέας εποχής είναι γεγονός (factum).

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας

© EFSYN