Veli Sevin’e ait kitap kapağı.

Ramazan Topraklı yazdı;

Prof. Veli Sevin ve Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası I.

Bu makalenin amacı Prof. Veli Sevin’in Türk Tarih Kurumu tarafından 6’ncı baskısı yapılan Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası adlı yapıtını değerlendirmek; tanıtımını yapmaktır. Zira, yaklaşık beş asır önce Eğirdir ve Beyşehir göllerinde vukûbulan değişim nazara alınmadan yazılan kitapta Kral Yolu ile yüzlerce kentin yerleri yanlıştır. Bizans askerî yolu ise, söz konusu olmamıştır. Bu kitabı, 26.09.2022’de dikGAZETE’de “Prof. Veli Sevin eleştirisi, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası I” başlığı altında genel olarak değerlendirdim. Şimdi de, Hoca’nın kitabındaki yer adlarıyla ilgili kendi iddialarımı vereceğim. Zira “eskilerin yanlışları da bize yol gösterir” ve tarih, taş, taş üzerine konularak gelişir. Ramsay, “Ya benim eserim sırf bir hatadan ibarettir, yahut da Anadolu haritasının büyük bir kısmı tamamiyle değişmelidir” diyerek hatalı olabileceğini söylemekten çekinmemiştir. Açık ifade edeyim: Ramsay’dan gayri, tarihî metinler ile coğrafyayı yüzleştirmeye çalışan bir Eskiçağ ve bir Ortaçağ tarihçisi görmedim. Herkes, birilerini kaynak alarak kitap yazıyor, kazı yapıyor veya yoruma muhtaç buluntuları esas alıyor. Bunun neticesi de, umumiyetle yanlış oluyor. Ramsay’ın yanılması kanaatimce, Göller Bölgesi’ndeki coğrafî değişimi fark etmediği içindir.

Açar Kelimeler: Prof. Veli Sevin, Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası, Kral Yolu, İbn Hordazbih, el-İdrîsî, Peutinger Tablosu

29 Nisan 1091 tarihindeki Lebounion harbinde Edirne’de bulunan Bizans komutanı Lebounes ile Monastras’ın, 22/23 yıl sonra bulundukları, Alexios’un 1113/14 seferindeki İznik, Malagina, Basilika, Olympos, Alethina, Akrokos ve Akrokos ile Philadelphia [Alaşehir] arasındaki geniş ova neresidir? (Anna Komnena, 1996: 460-463). Bu seferle ilgili Poimanenon, Kamytzes’in esir düştüğü Aorata ve Asya’da yerleşmiş Türkmenler nerededir? Alexios’un 1116 yılındaki son seferinde geçen Santabaris, Kedrea, Bolvadin, Amorion, Poimanenon, Akşehir, Zompe, Kırk Martirs Gölü, Mesanakta hisarı nerededir? (Anna Komnena, 1996: 488-490). Tarihi metinler araziyle yüzleştirilmeden yazılan kitaplar kayak alınarak yazılan tarih, tarih değil, masaldır. Zira işin mekân boyutu yoktur. Hepsinden önemlisi Pers Kral Yolu ve Bizans askerî yolu ile Peutinger tablosu, Antonine itinereri ve Kudüs itinererinin verdikleri yolları bilmeden, tarihî coğrafya hakkında iddia sahibi olunamaz.

Daha önce bir metnin, coğrafyayla yüzleştirilmesine dair birçok misal verdim. Şimdi de başka bir misal veriyorum: 1425 yılı Cüneyt, İpsili’den Ege denizine açılır ve Pamfilya körfezine gelir ve Amorion’a [Side] çıkar. Karaman’a görüşmek istediğine dair haber gönderir. Karaman, gelsin der ve atlılar gönderir. Cüneyt, Karaman’a [Konya] gelir. Görüşme sonu 500 atlıyla yola çıkar ve Firikya Salutaris üzerinden Laodikya’ya [şimdiki Denizli] gelir. Şimdi soruyorum: Konya’dan Denizli’ye: Konya-Kıreli arasında Bizans askerî yolu, sonra da Kıreli, Şarkîkaraağaç, Kemer Boğazı, Dinar gibi Kral Yolu ile mi; yoksa Akşehir, Afyon, Sandıklı, Çivril gibi bir yolla mı gidilir? Bu konuda “Pentapolis ve Mukaddes Firikya neresidir?” adlı bir makale yazdım; Firikya Salutaris’in Kemer Boğazı bölgesi, Pentapolis’in ise. Senirkent- Uluğbey olduğunu gösterdim [bk. Topraklı, 17.02.2022].

Dindymos dağı Cyzicos'un tam üzerinde idi. Cyzicos'la Rhyndakos'un ağzı arasındaki dağlık araziye Sigriane denirdi ve bazı yerlerde tepeler ta sahile kadar uzanırlardı [bk. Har.3]. Burada Hieria’dan [1] 12 mil mesafede Theophanes tarafından tesis edilmiş bir manastır vardı; doğu hududunu teşkil ettiği söylenilen Megalos Potamos belki Rhyndakos idi. Sık sık bahsi geçen Pegai ismindeki liman Sigriane'nin şarkında idi; çünkü John Vatatzes, Lampsakos'dan Pegai'ye yürüdüğü vakit bu taraftan geçmişti. Latinler, Kenkhreai ile Lampsakos'dan Pegai'ye yürürlükleri zaman yollarının üstünde, Cyzicos'un yanındaki Keramides kalesini zaptetmişlerdi [2] (Ramsay, 1960: 175-176). [bk. Har. 2-3].

[1]. Bu Hieria, Bitynia'da olup Constantinople'un karşısına düşen limandan başkadır. Hieria, Kemer Boğazı, Megalos Potamos ise, oradaki ırmaktır. [2]. Cyzlkos tepelerinin civarında (Georg. Acropolites, s.50-1). Keramides, Yenicesivrisi veya yanındaki bir kaledir [bk. Har. 2-3].

Prof. Veli Sevin’in tespitleri ile bizim tespitlerimiz [bk.Har.2]

Hoca’nın doğru tespitleri ile bizim bilmediğimiz yer adları hariçtir [s.303-333 arası]

Abydos: Çanakkale ili. İlk Abydos, Kemer Boğazı’nın şarkı ve Kemer mahallesinin bulunduğu yer (Anna, 1996: 459).

Adramytteion: Edremit. İlk Atramytion veya Damatrui, Yalvaç-Aşağıtırtar köyünün olduğu yerdedir (Khoniates, 1995: 103).

Agrilion: Bilecik, Belokome. Değil, Gelendost-Yenice köyü veya yakını ve Anayol kıyısında bir yer.

Aigai: Köseler kalesi. Değil, ilk Aigai: Barla-Kepenekli mevkii önü. 21 Eylül 2025: gölün çekilmesiyle ortaya çıktı.

Ainos: Edirne Enez. Lebounion, II. Keykavus ve Ertuğrul’la ilgili Ainos [Aynalı çarşı], Barla-Kepenekli mevkii önü.

Akharaka: Aydın Sultanhisar Salavatlı. Değil, Gelendost-Kötürnek köyü.

Akmonia: Uşak Banaz Ahat. Değil, Şarkikaraağaç veya Kıreli, ya da ikisi arasında bir yer.

Aleksandreia: bk. Alinda. Aleksandreia Troas: Ezine Dalyan. Değiller, Aleksandreia Kharax ve hepsi Kötürnek.

Amorion: Ammûriye: Emirdağ Hisarköy. Değil, Uluborlu.

Anaia: Aydın Kuşadası bucağı, Anya. Değil, Kemer Boğazı bölgesinde bir kent. Strabon, Akropolites Aulonia, Pahimeris Anaia.

Anastasioupolis: bk. Lagania. Beypazarı. Değil, Gelendost Köke köyü Gâvuröreni. Mercianopolis [bk.Har.2].

Ankyra: Uşak Kiliseköy/Boğazköy. Değil, İkinci bir Ankara, Engüriye, Seydişehir-Karaviran.

Antigoneia: bk. Aleksandreia Troas. Değil, Antigoneia: Senirkent-Uluğbey; Aleksandreia Troas: Kötürnek yanı.

Antigoneia: bk. Nikaia: Bu, Mikra Nikaia, Helikore, Ankore, Ankira, Lampe vs. gibi adları olan Senirkent-Uluğbey.

Antiokheia [Maiandros]: Asartepe/Başaran. Değil, Yalvaç hisarı. Antiokheia on the Maiandros [Orta Menderes].

Antiokheia [Pisidia]: Yalvaç. Pisidia değil, Firikya Antakyası, Dağlık Firikya Antakyası, Antakya el-Muhterika [Yanık Antakya], Philadelphia, Alaşehir, Küçük Atina, Küçük Antakya, Antiôchette, Flaviopolis. Adnan Erzi’yi kaynak alan Flemming, “İzzeddin, 1256 yılı sonbaharında Konya’da menşei hakkında İbni Bibi’de bilgi verilen ve çoğunlukla Türkmenlerden oluşan bir ordu topladı. Konya ovasında toplanan bu Türkmen aşiretleri, Menderes çevresinden ve Kütahya-Uşak’a [veya daha batıya] kadar uzanan sınırlardan gelmektedirler. İçerisinde bu sınırın kuzey kıvrımında yer alan Krateia’nın, şimdiki Gerede olduğu tahmin edilmektedir. Geri kalanı şimdiki Bozkır çevresindeki dağlardan, Toroslardan [Bulgar/ Bolkar dağları] ve Yörük bölgelerinden birisi olan Gülnar bölgesinden gelmektedir” der [2018: 33]. Flemming, bu Menderes’in Kemer Boğazı’ndaki Orta Menderes olduğunu bilmez. Uşak- Kütahya hakkında da yanılır. Zira İzzeddin zamanında Selçuklu hududu Kemer Boğazı’ndaki Orta Menderes idi. İbn Bibi’deki Krateia, Gerede değil, birer adları Flaviapolis olan Yalvaç veya Kötürnek [Kotoiraikia] olmalıdır.

Antiokheia: bk. Tralleis: Aydın. Değil, Antiokheia, Seleukeia, Neutroja, Eski Trall, Attaleia, Parlais, Sart, Pithekas, Olbia, Raidestos, Andronikopolis, Palaeologopolis ve Colonia Iulia Augusta Parlais gibi adları olan Barla.

Antoniopolis: bk. Tripolis. Değil, Barla-Kepenekli mevkii önü: Derebol, Aigai, Ainos, Phokai, Limenopolis, Limenkome, İlime.

Apameia: bk. Kelainai: bk. Apameia Kibotos, Dinar. Değil, Kemer Boğazı’ndaki Kelainai’nin 07 km güneyindedir.

Apollonia [Pisidia]: Pisidia yanlış. Apollonia, Firikya, Küçük Firikya, Epiktetos, Mysia ve Maionia bölgesindedir.

Appia: Kütahya-Altıştaş Abya/Pınarcık. Değil, Senirkent ovası ayağında, Appawia.

Apros: bk. Aproi, Malkara ilçesinde bir köy. Umar: Tekirdağ merkez ilçeye bağlı İnecik. Bir Apros ve Aspra, Hoyran Gölü Gaziri adasındaki Bergama [Pergamus], Akça-kilise.

Argiza: bk. Argyria: Çanakkale Yenice Pazarköy. Değil, Kemer Boğazı bölgesi, Marsyas [Aisepos] nehri sağ kıyısı [Strabon].

Assos: Çanakkale Ayvacık Behramkale, Behramköy. Değil, Yalvaç Hoyran ayağında bir yer.

Attaleia: Manisa Akhisar Selçikli. Bu Attaleia Barla olmalıdır. Kanaatimce Mihail Attaleiates buralıdır.

Attaleia [Pamphylia]: Antalya. Diğer Attaleia ise Selçuklu tarihinde çok zikredilen Eski Antalya [Side].

Aurelioupolis: bk. Tmolos. Bu ve tüm Aiol kentleri, Bizans Asya’sı [Thema Anatolikon], yâni Kemer Boğazı bölgesindedirler.

Belokome: bk.........

© Dikgazete.com