Har.5: Bizans İmparatoru Romen Diyojen’in 1071 yılı Malazgirt yürüyüşü, dönüş yolu ve Adana’dan Kütahya’ya getirilişi.

Ramazan Topraklı yazdı;

Belke-Mersich TİB 7 Eleştirisi II.

Bu makalenin amacı, Österreichische Akademie der Wissenschaften Institut für Mittelalterfoschung üyesi bulunan Klaus Belke ile Norbert Mersich’in, 1990’da Viyana’da “Avusturya Bilimler Akademisi Yayınları” [Verlag der Österreichischen Adademi der Wissenschachaften] arasında çıkan TİB 7 üzerine bir eleştiridir. Zira bu eser yazıldığında Göller Bölgesi’nde yaklaşık 500 yıl önce vukûbulan coğrafî değişim bilinmiyordu. Bu yüzden bazı dağ, ova, göl, ırmak, kentler ve yollar, hatalı yerleştirilmiştir. Bu kıymetli çalışma çok referans alındığı için, bu eleştirinin yapılması zarurî olmuştur. Bu ikinci makalede yollar ele alınacaktır.

Açar Kelimeler: Klaus Belke, Norbert Mersich, Firikya, Pisidya, TIB 7, Kral Yolu, Ankara, Amorion, Orta Menderes.

“Belke-Mersich yorumları ve Kalograia Bunos hakkında” başlıklı ilk makalem, İmparator I. Manuel’in 1144-46 yılları: Melangeia, Pithekas, Thrakesia teması, Orta Menderes, yâni Kemer Boğazı bölgesi ile Konya seferlerini incelemek olmuştu. O makalede Kalograia, yâni Rahibe tepesinin Senirkent ovası ayağında ve Bizans Askerî Yolu kıyısında; Andrakman ile Adrianopolis’in aynı yer ve Doğanhisar-Koçaş; Prakana’nın, İbradı olduğunu görmüştük. Bu makalede Belke-Mersich’in “yollar” hakkındaki görüşlerini; gelecek makalelerde ise, diğer yer adlarını tartışmayı düşünüyorum. Zira tarihteki yollar bilinmeden tarihle uğraşmak, abesle iştigaldir. Göller Bölgesi’nde yaklaşık 500 yıl önce vukûbulan coğrafî değişim bilinmediği için tarihî yollar bilinememiş; İbn Hordazbih [820-912] ve el-İdrîsî’nin [1100-1165], Bizans kaynaklarından aktardıkları yollar, araziye yerleştirilememiş; bunun sonucu olarak da birçok ırmak, göl, dağ, ova ve kent hatalı yerleştirilmiştir. Herkesin kaynak aldığı Ramsay, “ya benim eserim sırf bir hatadan ibarettir, yahut da Anadolu haritasının büyük bir kısmı tamamiyle değişmelidir” der (Ramsay, 1960: 106) ki, onun eseri gerçekten hatalarla doludur. TIB 7’nin de aynı hataları tekrar ettiği anlaşılmaktadır.

Beş asırdır kayıp bir nehir: Unutulan bir akarsuyun izleri

Makalede önce, yaklaşık beş asır önce kaybolan bir nehrin tarihî kaynaklar ışığında varlığı ortaya konulacaktır. Kinnamos, bir hudut kalesi olan Sublaion’un Menderes’in kaynakları yakınında bulunduğunu söyler [2001: 213]. Miryokefalon harbi dolayısıyla biliyoruz ki, Uluborlu, Bizans elindedir ve hudut, Uluborlu’nun şarkındadır ve Eğirdir Gölü’nden geçmektedir. Öyleyse Sublaion kalesi de Uluborlu’nun şarkında ve Eğirdir Gölü yakınındadır. Bir tarihçi bunu fark etmiş; “Sublaion, Uluborlu’nun şarkındadır” demiştir (Turan, 1998: 214). O hâlde, Uluborlu’nun şarkında ‘Menderes’ adıyla anılan ikinci bir nehrin daha mevcut olduğu anlaşılmaktadır. Kinnamos’un “kayalardan ve dağ eteklerinden sanki onbinlerce ağızdan fışkırır gibi akan ölçülemez miktardaki su çevreye yayılır; önce bir gölde biriktikten sonra derin bir yatak açarak ilerler ve buradan itibaren bir nehir olur” [2001: 52] diye tasvir ettiği ırmak budur. 1530 tarihli bir vesikada “Yenice Köyü Köprüsü” ile geçilen ve Pîrî Reis [öl.1553] haritasında Eski Eğirdir Gölü’ne kuzeyden dökülen ırmak da budur. Niketas Khoniates’in Historia’sı [1195-1206] adlı, Khoniates’e ait eserin Demirkent-2004 çevirisi, s.655-açık.102: “Antiocheia [Yalvaç], Orta Menderes bölgesinin ana kalesi idi” ifadesindeki Orta Menderes, Uluborlu’nun şarkındaki zikredilen ırmak olmalıdır. Sangarios da denilen bu nehre, bundan böyle Büyük ve Küçük Menderes nehirlerine kıyasla “Orta Menderes” denilmesini teklif ediyorum [bk. Pîrî Reis Har.].

Kral Yolu ve ona bağlanan tarihî yollar

Belke-Mersich, Firikya ve Pisidya’daki yolları TIB-7, s.140’daki şemada verirler. TIB-2 ve TIB-4’teki şema esas alınarak, Frigya ve Pisidya’dan geçen yollar, kuzeybatı–güneydoğu doğrultusundaki çapraz bağlantılar [A 1, A 2], güneybatı–kuzeydoğu çapraz bağlantısı [B], batı–doğu bağlantıları [1-3], kuzey–güney bağlantıları [D 1-D 6] gibi sınıflandırırlar [s.139-140]. Bu şemada Amorion, Kedrea, Eukarpia, Eumeneia ve Apameia gibi bazı kentlerin yerleri yanlıştır. Tarihî metinlerde Antalya denilen kent ise Side’dir. Bu yüzden yollar yanlıştır. Amorion- Uluborlu, Kedrea Şuhut-Arızlı köyü, Eumeneia Şuhut- Oynağan [Oynan, Çayıryaka] köyü, Apameia ise iki yerde: 1- Kelainai [Kelene], Kemer Boğazı’nda; 2- Apameia Kibotos, Boğaz’ın 6-7 km güneyi, Barla-Eye Burnu mevkii önü, göl içindedir.

Kolay anlaşılabilmesi için önce tarihî yollar, malûm yer adları üzerinden verilecek, bilâhare tarihî kaynaklarla ve tarihî olaylarla açıklama yoluna gidilecektir. Onun için Kral Yolu, Bizans Askerî Yolu ve Hacılar Yolu verilecektir:

1.Kral Yolu güzergâhı: Susa’dan [Persepolis] başlar, Bağdat ve Antakya üzerinden Tarsus’a gelir. Kilikya [Gülek] Boğazı, Pozantı, Çifte Hanlar, Ulukışla, Ereğli, Ayrancı, Karaman, Güneysınır ve Dinek’e [Barata: Farita] gelinir. Yol, sola, yâni güneye döner; Tahtalı [Lata] ve Yolören [Fart] üzerinden Balıklağı köprüsüne gelir. Çarşamba çayını [Halys Nehri] Balıklağı köprüsüyle geçer. 8 mil Akise [Akkilise: Medinetü’l-Leben: Akşehir], 31 mil Beyşehir [Miskinin: Misthia], 12 mil Eflatun Pınarı [Ayn-ı Burgus: Pyrgos], 18 mil Fele Pınarı [Nehrü’l-Ahsa] ve 18 mil Yalvaç-Manarga [Rabaz-ı Konya; şimdi Dedeçam] köyüne gelinir. 1 mil= 1,48 km. Rabaz-ı Konya, kaynaklarda Konya ve Konya Kapı olarak da geçer. Miryokefalon harbi dolayısıyla zikredilen Konya budur. Fele adı, Platon, Felatun adıyla ilgili olmalıdır. Çarşamba çayının [Halys] batısı Firikya, doğusu Kapadokya. 15 mil Madenli [el-Alemeyn, el-İdrîsî’de Hısnu’l-Meclis, Anna: Kotoiraikia, St. Kuentin: Coterin: 1955’e kadar Kötürnek], 20 mil Kemer Boğazı ve köprü {Ābrū Mismâne [Kutsal Geçit], el-İdrîsî Indos-yane; Arzawa devri Kuwalia; Helena; Kelene-Kelainai}, 12 mil Cevizli-dere [Vadiü’l-Cevz: 1200 yıldır aynı isim], 12 mil Uluborlu [Ammûriye: Sozopolis] (İbn Hordazbih). İbn Hordazbih [820-912] burada son bulur. İbn Hordazbih’e göre Uluborlu-Çarşamba çayı [Halys] arası 146 mil [216 km]. Sart ile Halys arası [Lidya ve Firikya bölgeleri] toplam 518 km. Bir fersah 5400 m hesabıyla 94,5 fersah 510 km eder. Herodotos’un verdiği rakamlar bizim iddiamızla uyuşur ve Firikya’nın Çarşamba çayına kadar uzandığı görülür [bk.Har.1]. Aynı yolu, el-İdrîsî [1100-1165] Uluborlu’dan Tarsus’a verir. Uluborlu-Fele Pınarı arası, İbn Hordazbih’le aynı, ancak Fele Pınarı- Hısnu’l-Şemeşki [Karadağ: Beyşehir] 28 mil, Akise [Medinetü’l-Leben] 26 mil olup, İbn Hordazbih’ten 8 mil eksiktir. Şemeşki’den Konya’ya bir yol var der ki, Rabaz-ı Konya ile Konya’nın çok farklı yerler olduğuna işaret eder.  [bk. R.1 ve R.2, Yaşayan Kral Yolu izleri]. Sart [Sardeis] ile Efes [Selçuk] arası 97 km olup, üç günlük yoldur.

Har.1: Herodotos’un zikrettiği Pers Kral Yolu ve Genç Kyros’un [Kuruş] MÖ 401 yürüyüşü. Kelana [Kelainai] ve Dana kentlerine dikkat.

Kral Yolu’na bağlanan tarihî yollar

1.Diğer bir yol: Bu yolu İbn Hordazbih verir; el-Alemeyn [Kötürnek]- Nasre’l-Akritî köyleri [Eğirler, Hüyüklü, Kurusarı, Eyüpler, Celeptaş] 15 mil, Basilyon Gölü başı [Hoyran Gölü başı: Aşağıkaşıkara] 10 mil, el-Sind [Şuhut- Çoru, yeni Demirbel] 10 mil, Sennade [Synnada] kalesi 18 mil. Burası Şuhut-Mahmutköy. Yalvaç-Aşağıkaşıkara köyü ile Şuhut-Arızlı [Kedrea, Kidros; Germe] köyü arasında ünlü Yoğurtçubeli, Arızlı’nın iki km batısında ve ünlü Bozdurmuşbeli’nin kuzey ucunda Oynağan [Oynan: Eumeneia; Hısnu’l-Feth; el-Fah] köyü vardır. Okçular Nemrut öreni [Maal, Magl] 25 mil, Ammûriye ormanı 30 mil. Maal’den yaklaşık 18 km sonra Çapalı-Uluborlu arasında Kral Yolu’na çıkılır ve 12 km sonra Uluborlu önü, Küçükkabaca köyüne gelinir. İbn Hordazbih şöyle devam eder:

2.Ammûriye-Halîc yolu: Uluborlu el-Harab köyleri [Garip] 15 mil, Ammûriye nehri aşağısı 2 mil, el-Fah [el-İdrîsî: el-Feth, Şuhut-Oynağan] 12 mil, Kalami el-Gabe [Kalami: Kalamos: Çobankaya: Augustopolis] 15 mil, Yahudi kalesi [Şuhut: Ebraϊke] 12 mil, Sindeburi [Santabaris, Bariyye: Afyonkarahisar] 18 mildir. Ha ile yazılan Harab, karşıt demektir. Neyin karşıtı? –Şarkın karşıtı. Zira Kemer Boğazı’nın şarkı Asya, garbı Avrupa’dır. Garip, Garp demektir. Peutinger, “Eumeneia XII ad Vicum XIV Apameia” yolunu verir (Ramsay, 1960: 183). Bu tabloda Eumeneia, Şuhut-Oynağan köyü; ad Vicum Uluborlu-Papa çayı aşağısı, Apameia ise, Kemer Boğazı’nın 4-5 mil güneyine yerleşir. Oynağan köyünün 2 mil şarkında Arızlı [Kedrea, Kidros] köyü vardır. Arızlı’dan sonra bir yol Bursa-İznik, bir yol da Akşehir’e, oradan da Konya veya Bağırsakdere Boğazı üzeri Farita’da [Barata] Kral Yolu’na çıkar ve Tarsus’a gider. Her nasılsa İbn Hordazbih, el-İdrîsî, Peutinger, Antonine, Kudüs yol cetvelleri Afyonkarahisar- Seyitgazi arası 63 mil yok. Buna göre Seyitgazi [Nakoleia] 63 mil, Eskişehir Humru’l-Melik çayırı 35 mil, Garabuli kalesi 15 mil, Kenasi’l-Melik 3 mil, el-Tolul [Bozüyük] 25 mil, Ekvar 15 mil, Melacine [İnegöl: Malagina] 15 mil, İtabl el-Melik 5 mil, el-‘İbra kalesi [İznik Gölü batı ucu] 30 mildir. Ve el-Halîc [İzmit Körfezi, Taşköprü: Kibotos] 24 mil olup, toplam 304 mildir. Bu yol Bizans Askerî Yolu’dur. İmparatorlar şark seferlerinde İstanbul’dan Gebze- Eskihisar’a gelir; orada gemiyle Kibotos’a [Taşköprü] atlar ve bu yolla Kemer Boğazı’na gelirler, oradan itibaren de Kral Yolu ile devam ederlerdi.

R.1: Kral Yolu parçası: Dinar-Çapalı köyü. 29.10.2019. RT.

R.2: Kral Yolu parçası: Gelendost-Köke köyü. 24.05.2012. H. Korkmaz.

3.Pozantı, el-Germ [Gereme: Kedrea], Garip ve Ammûriye [Uluborlu] yolu: İbn Hordazbih’in Pozantı Arızlı ve Uluborlu şeklinde verdiği yolda, Pozantı malûm, el-Germ ise Şuhut-Arızlı, yâni Kedrea’dır. Eskiden burada sıcak su olup; Germ, Germe veya Gereme adı buradan gelmektedir. Bilinen duraklar: Bazendon [Pozantı], Karyetü’l-Asnam [Putlar köyü: İvriz], vadiü’l-Rîh [Ereğli çayı?], Beluti [Perta, Ayrancı yanı], el-Sayd [Karaman yanı; el-İdrîsî: Sanimey: Putçuk], Aynva. Mudvis/ Modayis, Muhada, el-Cevz köyü [Beyşehir-Yunuslar], el-Gattasin/ Attasin [Balkı], el-Batrik köyü [Patrik: Akşehir-Engili], Nakuliye [Nakoleia] çayırı [Akşehir-Yağısıyan: Gölçayır], Denus [Çay. Buradan Daruliye/ Eskişehir’e bir yol vardır]. Belumin kalesi, Germ [Arızlı], Ammûriye. Belumin’den Afyonkarahisar, Kütahya, Runzak ve Boğaz üzerindeki Abidos’a bir yol vardır. Uluborlu-Tarsus yolunu el-İdrîsî şöyle verir: Uluborlu-Kidros [Arızlı] 31 mil, Belumin [Polemon: Hades] 27 mil, Nakuliye 29 mil, Patrik 15 mil, Attasin 20 mil, Cevza [Ceviz: Yunuslar] 20 mildir. Burası ile İvriz arası mesafeler uyumsuzdur. Modunus 30 mil, Amu 20 mil, Sanimey 19 mil, Beluti [Perta?] 24 mil, Karyetü’l-Asnam [İvriz] 40 mil, Tarsus 151 mil olup, Cem’an 426 mildir. Sanki Yunuslar ile İvriz arası bazı mesafeler, İvriz ile Tarsus arasına eklenmiştir. Ama Uluborlu ile Yunuslar arası mesafeler doğrudur.

4. Nikiye [İznik]- Ammûriye [Uluborlu] Yolu [el-İdrîsî, 1984: 264]: Nikiye şehrinden Ammûriye şehrine 8 gün. Ammûriye şehrinden Libadiye [Eskişehir] şehrine beş merhale ve İznik’ten Libadiye’ye üç merhale, dört merhale de denir. Yekûn sekiz merhale. Ammûriye- Kidros [Kedrea] 1, Maderi nehri [Afyon- Akarçay: Kırkgöz kp.] 1, Kastora [Afyon- Bayat] 1, Massisa [Eskişehir- Bardakçı] 1, Libadiye 1, Batransia [Söğüt] 1, Mastara nehri 1, İznik 1. Başka bir yerde: “İznik’ten Mistere [Mastara] nehri bir konak, sonra Bursa’ya varırsın. Burası bir konak uzakta mamur bir köydür. Sonra Libadiye şehrine........

© Dikgazete.com