menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Atatürk’te Cumhuriyetin Kökleri (2)

35 0
02.11.2026

Dünkü yazımızda Atatürk’ün Cumhuriyet ile ilgili kültürel kökleri üzerinde duruldu. Gençliğinden itibaren Harp Okulu ve Harp Akademisi’ndeki düşünceleri, okuduğu kitaplar, Fransız devriminin etkileri ele alınarak incelendi. 31 Mart gerici isyanının Bulgaristan’daki Narodnik hareketinin Mustafa Kemal üzerindeki etkileri incelendi.

Milli Mücadele’nin başlangıcında Amasya Genelgesi’nin milli egemenliğe dayalı karakteri, Erzurum-Sivas kongrelerinin ve TBMM’nin açılışının “milli egemenlik” ilkesi ile “halk iradesi” yönünden önemi belirtildi. Bugünkü yazımızda Cumhuriyetin Meclis’te ilanı, “Cumhuriyet ve demokrasi” üzerinde durulacaktır. 

Atatürk, Milli Mücadele sırasında hiçbir zaman padişahlığın sona erip cumhuriyet kurulacağından söz etmemiştir. Zaten Meclis’in içindeki II. Grup genel nitelik olarak halifeliğin devamını istiyordu ve cumhuriyetin ilanına karşıydı. Hatta en yakın arkadaşları da halifeliğin kalmasını istiyordu. Bunu Mustafa Kemal’e açıkça söylemişlerdi.

II. Meclis’in açılışından bir buçuk ay sonra 22 Eylül 1923’te Atatürk’ün ilk kez resmen cumhuriyetten söz ettiğini görüyoruz.

Mustafa Kemal, Viyana’da yayımlanan Neue Freie Presse muhabirine 27 Eylül 1923’te verdiği söyleşide mevcut anayasanın aslında bir cumhuriyet rejimini öngördüğünü belirterek şunları söyledi:

“Türkiye Esas Teşkilat Kanunu’nun ilk maddelerini size tekrar edeceğim: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Yürütme kudreti yasama yetkisi milletin gerçek temsilcisi olan Meclis’te belirmiş ve toplanmış. Bu iki cümleyi bir kelimede özetlemek mümkündür: Cumhuriyet” ¹

Böylece Atatürk, Cumhuriyet konusundaki ilk resmi açıklamasını yapıyordu. Bu açıklamadan 15 gün sonra Cumhuriyete giden yolda ilk icraat gerçekleşti. 13 Ekim 1923’te Ankara başkent olarak ilan edildi. Bu karar İstanbul’da oturan padişahlık otoritesine karşı çok önemli bir dönüm noktasıydı.

Atatürk’ün Viyana’daki gazeteye yaptığı açıklama ve Ankara’nın başkent olarak kabul edilmesi, padişah yandaşlarını memnun etmemişti.

Tartışmaların sürdüğü bu zaman diliminde Meclis’te de anayasadan doğan sıkıntılar yaşanmaya başlanmıştı. Gelişmeleri özetle ele alalım.

Bir ihtilal meclisi olan I. Meclis’te bakanlar tek tek milletvekilleri tarafından seçiliyordu. Ancak bu kez Meclis’te hükümetin oluşmasında Bakanlar Kurulu........

© Cumhuriyet