menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Yağmur Değişirken Şehirler Neden Değişmiyor? - İstanbul Sellerinden COP31'e: Antroposen'de Kentlerin Kırılganlığı

41 0
16.10.2026

Çalıştığım üniversite kampüsünü düşündüğümde, aklıma gelen ilk şeylerden biri asfalt. Bir dönem taş ya da mozaik döşemeli olan ara yolların neredeyse tamamı zamanla asfaltla kaplandı. Toprağın göründüğü, yağmurun en azından bir bölümünün yüzeyden aşağı süzülebildiği alanların yerini sert, düzgün ve geçirimsiz yüzeyler aldı. Bu değişimi oldukça iyi hatırlıyorum. Hatta asfaltlaşmayı savunanların arasında üniversite yöneticilerinin ve akademisyenlerin de bulunduğunu anımsıyorum. Demek ki bilim insanları da zaman zaman modernliğin sunduğu kolaylıklarla ekolojik gerçekler arasındaki çelişkiyi gözden kaçırabiliyor.

Asfalt o günlerde neyi temsil ediyordu? Düzeni mi, temizliği mi, modernleşmeyi mi? Belki hepsini. Çamurlu ayakkabılarla binalara girilmeyecek, araçlar daha düzgün yollarda ilerleyecek, kampüs daha bakımlı görünecekti. Bu tercihlerin arkasındaki niyetleri bugün sorgulamak istemiyorum. Fakat sonuçlarına bakınca, üzerinde düşünmemiz gereken çok daha önemli bir mesele olduğunu görüyorum: Biz kentlerimizi doğanın işleyişini dikkate alarak mı tasarlıyoruz, yoksa doğayı mümkün olduğunca görünmez kılmaya mı çalışıyoruz?

14 Ekim 2026'da İstanbul'da yaşanan sel felaketinin görüntülerini izlerken yeniden bu soruyu düşündüm.

Yollar su altında kalmış, alt geçitler dolmuş, araçlar sürüklenmiş, insanlar evlerinde ve iş yerlerinde mahsur kalmıştı. İstanbul'da bir gün içinde binlerce acil yardım ihbarı yapılmıştı. Ertesi gün gelen haberlerde can kayıpları ve kayıp insanların olduğu bildiriliyordu.

Bir şehir, yağmur karşısında nasıl bu kadar savunmasız hale gelebilir?

İlk yanıtımız genellikle yağışın olağanüstü olduğu yönünde. Bu doğru olabilir. Ne var ki yalnızca yağmurun ne kadar şiddetli olduğuna bakmak, yaşanan felaketin nedenlerini anlamaya yetmiyor. Çünkü yağmurun nereye düştüğü kadar, düştükten sonra nereye gidebildiği de önemli.

İstanbul'un Tekrarlanan Hikâyesi

İstanbul'un sellerle karşılaşması yeni değil.

Eylül 2009'da yaşanan büyük seli hatırlayalım. Ayamama Deresi çevresi başta olmak üzere kentin batısındaki yerleşimler ve ulaşım güzergâhları su altında kalmış, insanlar araçlarında ve iş yerlerinde mahsur kalmıştı. İstanbul ve çevresini etkileyen taşkınlarda onlarca kişi hayatını kaybetmişti. O günlerde tartışılan konular arasında dere yataklarının yapılaşması, taşkın alanlarına kurulan tesisler ve kentsel altyapının yetersizliği vardı.

Aradan on dört yıl geçti. Eylül 2023'te bu kez Başakşehir, Arnavutköy ve Küçükçekmece'de benzer görüntülerle karşılaştık. Bodrum katlarını su bastı, araçlar sürüklendi, iki insan yaşamını yitirdi. Aynı günlerde Yunanistan ve Bulgaristan da aşırı yağışlarla mücadele ediyordu. Uluslararası basın, üç ülkede yolların, köprülerin ve yerleşimlerin zarar gördüğü geniş çaplı bir sel felaketini haberleştirdi.

Yine İstanbul, yine su altında kalan yollar, yine mahsur kalan insanlar.

Elbette bu olayların meteorolojik koşulları aynı değil. Yağışların süresi, yoğunluğu ve mekânsal dağılımı birbirinden farklı. Dolayısıyla bütün bu selleri aynı nedenle açıklamak bilimsel bakımdan doğru olmaz. Ancak tekrar eden bir durum var: Kentin belirli bölümlerinde yoğun yağışın bir afete dönüşmesine yol açan kırılganlıklar devam ediyor.

Burada asıl sorulması gereken, geçmişte yaşanan sellerin kent planlamasında neyi değiştirdiği.

Çünkü bir felaketten sonra yolları temizlemek, alt geçitleri yeniden açmak ve hasarlı binaları onarmak, kentin bir sonraki yağışa daha hazırlıklı olduğu anlamına gelmiyor.

Bazen aynı şehri yeniden inşa ederken aynı riskleri de yeniden üretiyoruz.

Yağmur mu Değişti, Kent mi?

Aslında ikisi de değişti.

İklim biliminde oldukça iyi bildiğimiz bir fiziksel ilişki var: Atmosfer ısındıkça daha fazla su buharı taşıyabiliyor. Uygun koşullar oluştuğunda bu durum daha yoğun yağışları mümkün kılıyor. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin (IPCC) Altıncı Değerlendirme Raporu da insan kaynaklı iklim değişikliğinin dünyanın birçok bölgesinde şiddetli yağışları artırdığını ortaya koyuyor.

Fakat iklim değişikliğinin bir yağış olayını nasıl etkilediğini belirlemekle, o yağışın neden yıkıcı bir sele dönüştüğünü açıklamak aynı şey olarak anlaşılmamalı.

Sel yalnızca atmosferde başlamıyor. Toprakta, nehir havzalarında, vadilerde ve kentlerin yüzeyinde de şekilleniyor.

Bir yağmur damlası orman toprağına düştüğünde, koşullar uygunsa toprağa sızabilir. Bitki örtüsü yağışın bir bölümünü tutar, toprak suyu depolar, suyun akışı yavaşlar. Aynı damla asfaltla kaplı bir otoparka ya da geniş bir beton yüzeye düştüğünde ise önemli ölçüde farklı bir süreç başlar. Suyun toprağa geçişi engellenir, yüzey akışı hızlanır ve kısa sürede büyük miktarda su drenaj sistemlerine ulaşabilir.

Elbette doğal topraklar da sınırsız miktarda su ememez. Uzun süreli ve aşırı yağışlarda doygun hale gelerek yüzey akışı oluşturabilirler. Ancak geniş geçirimsiz yüzeyler, özellikle kısa süreli şiddetli yağışlarda, suyun birikme ve akma biçimini önemli ölçüde değiştirir.

Bu nedenle asfalt yalnızca yol yaparken kullanılan bir malzeme olmaktan öte bir şeydir; kentin su döngüsüne yapılan fiziksel bir müdahaledir.

Üstelik mesele yalnızca asfalt değil. Dere yataklarının daraltılması, taşkın düzlüklerinin yapılaşmaya açılması, sulak alanların kaybedilmesi ve yeşil alanların parçalanması da kentin suyla kurduğu ilişkiyi değiştiriyor.

İklim değişikliği yağış tehlikesini büyütürken, kentleşme biçimimiz bu tehlikenin insan yaşamına nasıl yansıyacağını belirliyor.

Burada asfaltlaşmanın başka bir sonucunu da gözden kaçırmamak gerekiyor. Birikim dergisinin Ekim ayı sayısında yayımlanan yazımda, iklim krizini yalnızca karbon emisyonları ve sıcaklık artışı üzerinden konuşmanın, yaşadığımız gezegenin biyolojik gerçekliğini nasıl geri plana itebildiğini tartışmıştım.[1] Bir ormanın içinden geçirilen yolun ekolojik bedeli yalnızca yapımında kullanılan malzemelerin ya da yoldan geçen araçların neden olduğu emisyonlardan ibaret değil. O yol aynı zamanda habitatı parçalayabilir, canlıların hareketini sınırlayabilir ve türler arasındaki ilişkileri değiştirebilir. Kentlerde de benzer bir durumla karşılaşıyoruz. Üzerini örttüğümüz toprak yalnızca yağmur suyunu emme kapasitesini kaybetmiyor; aynı zamanda canlılar için bir yaşam alanı olma özelliğini de büyük ölçüde yitiriyor.

Dolayısıyla geçirimsiz yüzeylerin çoğalmasını yalnızca bir drenaj ya da taşkın yönetimi sorunu olarak ele alamayız. Burada........

© Birikim