Halkların Köprüsü Derneği, farklı halklar, inançlar ve kültürler arasında eşitlik, adalet ve özgürlük temelinde dayanışma ve kamusal dostluk kurmak amacıyla 2014 yılında İzmir’de kuruldu. Başlangıçta yalnızca mültecilerle çalışmak üzere kurulmamıştı. Ancak İzmir’e yönelik göçün yoğunlaşması ve kamu kurumlarının yetersiz kalması üzerine çalışmalarının önemli bir bölümünü bu alana yöneltti. Kısa sürede kentte mültecilerle ilgili en kapsamlı saha çalışmalarını yürüten kuruluşlardan biri oldu.[1]

Dernek kendisini bir sivil toplum kuruluşu (STK) olarak değil kamusal alana katılan ve kamusal meselelere müdahale amacı güden politik bir dayanışma grubu olarak tanımladı. Derneğin 342 kayıtlı üyesine karşılık saha çalışmalarına katılan gönüllülerin sayısı bini aştı.

Dernek bünyesinde hemşire, ebe, diş hekimi, sağlık memuru, diyetisyen, psikolog ve hekimlerden oluşan geniş bir sağlık grubu; saha taramalarını yürüten saha ve sokak grubu; Arapça, Kürtçe ve Farsça bilen gönüllülerden oluşan tercüman grubu ile kültür-sanat grubu yer aldı.

Derneğin en kapsamlı çalışma alanlarından biri sağlık oldu. Hekim, hemşire, ebe, eczacı, diş hekimi ve psikologlardan oluşan gönüllü ekipler; yoksul kent mahallelerinde ve mevsimlik tarım alanlarında sağlık taramaları yaptı. Hamile kadınların ve çocukların izlemleri gerçekleştirildi, psikososyal destek sağlandı ve ilaç kampanyaları düzenlendi.

Dernek, mültecilerle sağlık sistemi arasında güven kuran bir aracı işlevi de üstlendi. Kabaca 300 binden fazla mülteciye sağlık taraması yapıldı ve 60 bin mülteci hastanın tedavisi gerçekleştirildi.

Gıda, giysi, bebek malzemesi ve ilaç gibi acil ihtiyaçlar karşılandı; ancak kalıcı bir yardım deposu ve sürekli dağıtım sistemi kurulmadı. İnsanları sıraya dizen ve mağduriyetlerini teşhir eden yöntemlerden kaçınıldı. Gönüllüler aileleri evlerinde, sokaklarda ve tarım alanlarında ziyaret etti; amaç yalnızca malzeme bırakmak değil, doğrudan ve güvene dayalı ilişki kurmaktı. Barınma, temiz su, sağlık ve ilaç sorunlarının çözülmesi için valilik, belediyeler, Sağlık Müdürlüğü ve Eczacı Odası gibi kurumlarla temas kuruldu.

Halkların Köprüsü mülteci sorununu siyasetten koparmadı. Irkçılığa, ayrımcılığa ve sınır politikalarına karşı eylemler, basın açıklamaları, paneller ve sempozyumlar düzenledi. Mülteci mücadelesini Romanlar, Aleviler, LGBTİ ’lar ve ayrımcılığa uğrayan diğer toplulukların hak mücadeleleriyle birlikte ele aldı. Derneğin çalışmaları uluslararası alanda da görünürlük kazandı. Ai Weiwei saha çalışmalarına katıldı, Human Flow belgeselinde derneğe yer verdi ve aldığı Adrienne Clarkson Küresel Yurttaşlık Ödülü’nü derneğe bağışladı.[2] Avrupa Birliği temsilcileri ve çeşitli ülkelerin büyükelçileri, İzmir’deki mültecilerin durumunu öğrenmek için Halkların Köprüsü’yle görüştü.

Halkların Köprüsü böylece yalnızca insani yardım dağıtan bir kuruluş değil; acil ihtiyaçları hak mücadelesiyle birleştiren, mültecileri yardımın nesnesi değil dayanışmanın öznesi sayan, gönüllülüğe, yatay örgütlenmeye, mali bağımsızlığa ve politik müdahaleye dayanan özgün bir dayanışma modeli oluşturdu.[3]

Kuruluşunun on birinci yılında bu deneyim kimi tartışmalara konu oldu; oluyor. Bu tartışmalar, yalnızca bir derneğin yaptıkları üzerinden değil, insani yardımın nasıl bir ilişki kurduğu, dayanışmanın hak temelli bir siyasete dönüşüp dönüşemeyeceği ve mültecilerin yardımın nesnesi mi, birlikte eyleyen özneler mi olduğu soruları çerçevesinde ele alınmayı hak ediyor.

Bu yazıyı, Halkların Köprüsü Derneği’nin yaptığı işleri bir kez daha sıralamak için yazmıyorum. Zaten bu işlerin tarihleri, raporları, fotoğrafları, çağrıları ve tanıkları var. Arşive bakıldığında nerede bir sağlık taraması yapıldığı, hangi aileye ulaşıldığı, hangi kuruma kaç kez dilekçe verildiği ve kaç kamyon malzeme gönderildiği görülebilir. Fakat bir derneğin hakikati yalnızca bu kayıtlarda bulunmaz.

Aynı işi yapan iki kurum, birbirinden bütünüyle farklı iki dünya kurabilir. Bir gıda kolisi, birinde verenle alan arasındaki mesafeyi büyütürken başka bir yerde o mesafeyi sorgulamanın başlangıcı olabilir. Bir çocuğu muayene etmek, yalnızca yarasını iyileştirmek anlamına gelebileceği gibi, o çocuğun neden sağlık hizmetine ulaşamadığını sormaya ve bu soruyu kamusal bir talebe dönüştürmeye de yol açabilir. Bu nedenle burada anlatmaya çalışacağım şey yalnızca ne yaptığımız değil; yaptığımız işi nasıl anladığımız, hangi ilişkiler içinde yaptığımız ve o işin bizi nasıl değiştirdiğidir. Çünkü Halkların Köprüsü’nü Halkların Köprüsü yapan, tek tek faaliyetlerin toplamından fazlasıdır. Bir toplantının nasıl yapıldığı, kimin sözünün dinlendiği, tercümenin hangi dilde olduğu, bir fotoğrafın çekilip çekilmediği, bir yardımın hangi kelimelerle anlatıldığı, bir devlet görevlisinin karşısında nerede durulduğu ve bir bebeğin mezarına hangi sözün yazıldığı, aynı siyasal bütünün parçalarıdır.

Bu metni yazma ihtiyacı, SOLROUTES projesi kapsamında İzmir’deki mülteci dayanışma aktörlerini ele alan bir yazıyı okuyunca doğdu.[4] Yazı İzmir’de gelişen dayanışma pratiklerini sınırların aşılması ve yeniden üretilmesi süreçleri içinde inceliyor. Böyle bir çerçeve, göçü yalnızca insanların bir yerden başka bir yere hareketi olarak değil; sınırların kurumlar, mekânlar, gündelik ilişkiler ve yardım pratikleri içinde sürekli yeniden kurulması olarak düşünmek bakımından değerlidir.

İtirazım bu kavramsal çerçevenin kendisine ya da Halkların Köprüsü’nün eleştirilmesine değil. Halkların Köprüsü hiçbir zaman eleştiriden muaf olduğunu ileri sürmedi. Sorun, yazıda derneğin adı anılırken -fonları reddeden ve siyasi pozisyonundan ödün vermeyen bir dernek olduğunu bilmesine rağmen- “STK’laşmaya direnmeye çalışan derneklerden biri” olarak söz edilmesidir. Halkların Köprüsü Derneği bu yazının teorik çerçevesini sınayabilecek güçlü ve somut bir örnek olmasına rağmen yazıda tek cümlelik bir istisnaya indirgeniyor; ardından sivil toplum hakkındaki yerleşik genellemelere geri dönülüyor.

Bu genellemeleri biliyoruz: Fon bağımlılığı iktidarı eleştirmeyi zorlaştırır; acil ihtiyaçlara koşan örgütler devletin açığını kapatırken yapısal sorunları geri plana iter; insani yardım yapanlar hak temelli siyaset üretemez; gönüllülük geçici ve dağınıktır; mülteciler de çoğu zaman yardımın edilgen alıcılarına dönüşür. Bu eleştiriler temelsiz değildir ve pek çok kuruluşun pratiğini anlamamıza yardım eder. Fakat Halkların Köprüsü’nün deneyimi, bu önermelerin her zaman geçerli olmadığını gösteren bir örnektir.

Dernek on bir yıl boyunca insani yardımla hak temelli siyasetin birbirini dışlamadığını; acil ihtiyacı karşılamanın depolitizasyona mahkûm olmadığını; gönüllü emeğin profesyonel STK modelinin dışında süreklilik kazanabileceğini; mültecilerin yardımın nesnesi değil, birlikte eyleyen özneler olabileceğini; fon almadan, açık toplantılar veyatay karar süreçleriyle siyasal bir dayanışma pratiği kurulabileceğini fiilen gösterdi.

Dolayısıyla burada söz konusu olan, “Biz çok iş yaptık” deme ya da bir çalışmada derneğe daha fazla yer verilmesini talep etme meselesi değildir. Bir derneği hiç tanımayan birinin eksik anlatması anlaşılabilir; asıl yanlış olan, iyi bilinen bir pratiğin yaptığı işin bütünlüğü içinde görülmemesidir. Halkların Köprüsü, yazının verisi olarak kullanılırken ürettiği siyasal bilgi tanınmıyor; dernekten alınan örnekler teorik çerçeveyi besliyor, fakat derneğin pratiğinin o çerçeveyi bozmasına izin verilmiyor. Önce bir STK tipolojisi kuruluyor, sonra bu tipolojiye sığmayan on bir yıllık deneyim açıklanmak yerine bir kenara bırakılıyor. Böyle olduğunda eleştiri açıklayıcı olmaktan çıkıp bir ezbere dönüşüyor ve gözümüzün önündeki farklı bir deneyimi görünmez kılıyor.

Bir Derneği Anla(t)mak başlığı bu nedenle yalnızca bir kurumun hikâyesini aktarmayı değil, onu anlatmadan önce gerçekten anlamaya niyet etmeyi ifade ediyor.

Elinizdeki yazı, diğer yazıya tek tek cümleler üzerinden verilmiş bir cevap değil; bahsi geçen yazının Halkların Köprüsü’nü yerleştirdiği çerçeveye karşı, sahadan ve on bir yıllık deneyimden kurulmuş somut bir itirazdır.

Halkların Köprüsü’nün on bir yıllık hikâyesine bu nedenle biraz daha yakından bakmak gerekiyor. Hızla geçmeden; yapılan işi, o işin çevresindeki insanları, çatışmaları, tereddütleri, karşılaşmaları ve geride bıraktığı duyguyu birlikte düşünerek. Çünkü bu hikâye yalnızca bir derneğin tarihi değildir. İzmir’in, göç yollarının, savaşın, sınırların, emeğin, devletin, dayanışmanın ve birlikte yaşama ihtimalinin de hikâyesidir.

Bir Dernekten Daha Fazlası

Halkların Köprüsü, bir “mülteci derneği” kurmak için yola çıkmadı. Halklar arasında eşitlik ve özgürlük temelinde kamusal bir dostluk kurma amacıyla doğdu. Derneğin adındaki “köprü”, insanların karşılaşırken birbirini ve kendini değiştirebildiği bir ilişkiyi anlatıyordu.

Suriye iç savaşıyla birlikte İzmir, çok kısa sürede Ege adalarına geçişin merkezlerinden biri oldu. Basmane’nin sokaklarında binlerce insan yaşamaya başladı. Şehir, birkaç yıl önce gündelik hayatının parçası olmayan bir gerçekle yüz yüze geldi: Savaştan kaçmış, sınırları aşmış, parasını insan kaçakçılarına vermiş, bir sonraki yolculuğu bekleyen kadınlar, erkekler ve çocuklar artık oradaydı. Kaldırımlarda, parklarda, ucuz otellerde, bodrumlarda ve yıkılmak üzere olan evlerde yaşıyorlardı.

Dernek mültecilerle çalışmaya böyle başladı. Önceden hazırlanmış bir proje dosyası, belirlenmiş bir hedef grup ya da fon veren bir kurumun çizdiği takvim yoktu. Sokakta karşılaşılan insanlar vardı. Karşısına çıkan hiç kimseye arkasını dönmemek, ilk bakışta yalnızca ahlaki bir refleks gibi görülebilir. Oysa bu tutum kısa sürede politik bir soruya dönüştü: Bir şehirde, bu ülkede kimin görünmeye, barınmaya, gölgede oturmaya, tedavi olmaya ve söz söylemeye hakkı vardır?

Halkların Köprüsü bir sivil toplum kuruluşudur. Fakat bu tanım, derneğin siyasetini ve kimliğini açıklamaya yetmez. Çünkü derneğin siyasal pratiği yalnızca siyasi partiler, seçimler ya da devlet kurumları çevresinde kurulan bir siyaset anlayışına dayanmaz. Siyaset, farklı geçmişlerden ve mesleklerden insanların mültecilerle ve birbirleriyle gündelik hayat içinde kurdukları ilişkilerde ortaya çıkar. Birlikte karar almakta, ortak iş yapmakta, birbirinin dilini duymaya çalışmakta, yetkiyi paylaşmakta ve eşitlikçi bir kamusal alan kurmakta biçimlenir. Bu, büyük sözlerin karşısına küçük işleri koyan bir yaklaşım değildir. Tersine, büyük sözlerin doğruluğunu küçük işlerde sınar. Eşitlikten söz ediyorsanız toplantıda herkesin söz hakkının eşit olup olmadığı önemlidir. Halkların eşitliğini savunuyorsanız bir Kürtçe formun dağıtılmasına yönelik yasağa karşı ne yaptığınız önemlidir. Mültecilerin haklarını savunuyorsanız onları kararların dışında bırakıp bırakmadığınız önemlidir. Siyaset bazen bir bildirgede, bazen bir basın açıklamasında; bazen de bir evin kapısında ya da bir muayene sırasında kurulur.

Gölgeyi Esirgeyen Şehir

2015 yazında Basmane’de binlerce insan kavurucu sıcağın altında aç, susuz, tuvaletsiz ve tıbbi yardımdan yoksun bırakıldı. Bir kentin merkezinde, herkesin gözünün önünde yaşanan bu durum yalnızca bir “insani kriz” değildi. Mültecileri reddeden onları İzmir’e kabul etmemeye dayanan bir “siyasi kriz”di aynı zamanda. Halkların Köprüsü valiliği ve belediyeleri göreve çağırdı. Mülteciler Fuar’a alınmadığında kapıların açılması için eylem yaptı. “İnsanları Fuar’a sokmayarak ağacın gölgesini esirgiyorsunuz” dedi. Bu basit cümle bütün bir siyasetin özetidir. Ağacın gölgesi bile mülteciler için bir “davet olur, konfor sağlar” diye esirgendi.

Dönemin İzmir Büyükşehir Belediye Başkanının da katılacağı bir panele davet edildiğinde dernek, mültecilerden gölgeyi esirgeyenlerle aynı ortamda bulunmayacağını bildirdi. Bu tutumun anlamı yalnızca bir toplantıya katılmamak değildi. Yetkililerle aynı masaya oturmanın başlı başına bir kazanım sayıldığı bir düzende, o masanın nelere göz yummak, neleri görmezden gelmek pahasına kurulduğunu soruyordu. Sınır illerindeki acil ihtiyaçlar için İzmir’den yaklaşık otuz iki kamyon malzeme gönderildi. Bunun ardında malzemeyi bulan, ayıran, taşıyan, yükleyen ve teslim eden yüzlerce insanın emeği vardı. Fakat bu dayanışma hiçbir zaman bir hayır işi olarak sunulmadı. Yardım edenin kendisini iyi hissetmesi için kurulmuş tek yönlü bir ilişki değildi. Sahada görülen şey, kamu kurumlarının yerine getirmediği bir sorumluluktu. Dolayısıyla bir yandan ihtiyaç karşılanırken öte yandan şu soru her zaman soruldu: İnsanların yaşamını sürdürmesi neden yurttaşların gönüllü çabasına bırakılıyor? Dernek bu soruyu sormasaydı, gönderilen her kamyon devletin boşluğunu sessizce doldurabilirdi. Soru sorulduğunda ise aynı kamyon başka bir anlam kazandı. Dayanışma, devletin sorumluluğunu unutturan bir perde değil, yerine getirilmeyen sorumluluğu görünür kılan bir araç oldu.

Şubat 2016’da derneğe yirmi bin kutu bebek maması bağışlandı. Bu kadar büyük miktarda mamanın dağıtılması, yalnızca kolileri araçlara yükleyip belirli yerlere bırakmakla yapılabilecek bir iş değildi. Hangi evde bebeğin bulunduğunu, hangi ailenin mamaya ihtiyaç duyduğunu ve çocukların sağlıkdurumunu bilmek gerekiyordu. Gönüllüler ve sağlık çalışanlarından oluşan ekipler İzmir’in çeşitli ilçelerinde ve mahallelerinde ev ev dolaştı; ihtiyaç belirlenen mülteci ailelere mamaları ulaştırdı. Mamaların bir bölümü de Diyarbakır’daki Ezidi kampına gönderildi. Yirmi bin kutu büyük bir sayıydı; fakat bu çalışmanın anlamı yalnızca dağıtılan mama miktarında değildi. Her kapıda bir aileyle karşılaşılıyor, bebeğin ve annenin durumu görülüyor, başka sağlık ve yaşam sorunları fark ediliyor, gerektiğinde yeni bir dayanışma süreci başlıyordu. Mama dağıtımı böylece bir malzemenin el değiştirmesinden ibaret kalmıyor; görünmeyen hayatlara ulaşmanın, ihtiyaçları yerinde belirlemenin ve insanlar arasında sürekli bir ilişki kurmanın yolu oluyordu.

Can Yeleklerinin Anlattığı

Ege’de insanlar can yelekleriyle, derme çatma botlarla ölüme gönderilirken dernek üyeleri can yeleklerini giyip sokağa çıktı; Kordon’da denize can yelekleri bıraktı. Güvenli geçiş istedi. Mülteci krizinin hayırseverlikle çözülemeyeceğini defalarca söyledi. Can yeleği o yıllarda hem hayat kurtarmanın hem de kitlesel ölümün simgesiydi. İnsanların üzerindeki son güvenceydi; çoğu zaman işe yaramayan, bazen sahte malzemeden yapılmış, ölüm ticaretinin parçasına dönüştürülmüş bir nesneydi. Onu şehir merkezinde giymek, denizde olup biteni karaya taşımaktı. İnsanlara, uzak sandıkları ölümün bu kentin içinden geçtiğini hatırlatmaktı. Buradaki talep “sınırlarınızı açın, güvenli ve yasal geçişe izin verin” deniyordu. Böylece insani yardım sürerken, sınır rejimi ağır biçimde eleştiriliyordu. Bir insanı boğulmaktan kurtarmaya çalışmakla onu ölümcül bir deniz yolculuğuna mecbur bırakan politikayı sorgulamak birbirinden ayrılmıyordu. Yıl bitmeden aynı talep İzmir’le birlikte sekiz kıyı kentinde dile getirildi. Basmane’de Fuar’ı mültecilere kapatan zincirlerin önünde söylenen “Fuar’ı da ülkelerin sınırlarını da mültecilere açın” sözü, yerel bir kapıyla uluslararası sınır arasında bağ kuruyordu. Birinin demiri şehir yönetiminin, ötekinin haritası devletlerin elindeydi; fakat ikisi de bazı insanları makbul, bazılarını ise istenmeyen ilan ediyor, insanlıktan çıkarıyordu.

İlaca Ulaşmak: İhtiyaçtan Hakka

Sağlık taramalarında gönüllü eczanelerin bağışladığı ilaçlar, muayene sonrasında ihtiyaç duyanlara verilmeye çalışılıyordu. Ancak kalp hastalığı, diyabet, kanser ya da nörolojik hastalığı olan çok sayıda çocuk, yetişkin ve yaşlı, düzenli kullanmaları gereken ilaçlara erişemiyordu. Tek seferlik ilaç bağışı, kronik hastalığı olan bir insan için çözüm değildi. Bir kutu ilaç bittiğinde hastalık devam ediyordu. Mesele ilaç bulmak değil, ilaca düzenli erişim hakkıydı. Dernek Eczacılar Odası’yla görüştü; ancak oda toplu bir anlaşmaya aracılık etmek istemedi. Bunun üzerine “Cesur yürek eczacılar aranıyor” çağrısıyla gönüllü eczaneler bulundu. Çağrının kendisi bile dönemin iklimini anlatıyordu. Bir mülteci hastaya reçetesindeki ilacı vermek kahramanlık gerektiren bir işe dönüşmüştü. Bu eczanelerle AFAD arasında protokol imzalanması için görüşmeler başlatıldı. AFAD ilk aşamada yanaşmadı. Dernek temsilcileri hasta mültecilerle birlikte kuruma gitti ve sorun çözülene kadar binanın bahçesine çadır kuracaklarını ilan etti. Böylece hastalık, bürokratik yazışmalar içinde görünmez olmaktan çıktı. Dosyalarda “kimliksiz/kayıtsız” diye anılan insanlar, bedenleri ve ihtiyaçlarıyla karar vericilerin karşısına geldi. Sonunda anlaşma yapıldı. İzmir’de dört eczane göçmenlerin reçetelerindeki ilaçları vermeyi, AFAD da ilaçların bedelini ödemeyi kabul etti. Dernek bu eczanelerin Arapça ve Kürtçe haritalarını çıkardı, ev ev dağıttı. Bir süre sonra ilaçların ödeme sorumluluğunu SGK üstlendi. Bu hikâye, dayanışmayla kamusal hak arasındaki ilişkiyi iyi anlatır. Gönüllüler ilaç toplamaya devam edebilirdi. Bu, o gün için bazı insanların ihtiyacını karşılar, fakat........

© Birikim