Başlangıçta edebiyatın bir koluydu tarih; yolları ayrıldı daha sonra. Artık tarih başlı başına bir disiplindir. İyi ki öyledir. Çünkü tarih, bir bilim olarak kanıta, yönteme ve eleştirel denetime dayanmak zorundadır. Aslında bu ayrılık, kafası üzerinde duran tarihin ayakları üzerine basmasıdır.

Tarih, edebiyatın bir kolu olarak kalsaydı anlatı ile bilginin sınırları hep bulanık olacaktı. Anlatı ile kanıt, sezgi ile bilgi, temsil ile kurgu birbirine karışacaktı. Tarih, edebiyatın içinde kalsaydı eleştirel bir bilgi alanı olamazdı. Arşiv, belge, yöntem ve kaynak eleştirisi, tarihin edebiyattan ayrılmasıyla mümkün oldu.

Tarihle edebiyatın yollarının ayrılmasına ters yönden bakmak da gerekiyor:Tarih edebiyattan koptu, evet; fakat edebiyat tarihten hiç kopmadı. Aksine, tarih yazımının dışarıda bıraktığı, kayda geçirmediği ya da geçiremeyeceği olaylar, edebî metinlerde yaşamayı sürdürdü. Bu nedenle tarihin izini yalnızca tarih kitaplarında aramak eksiktir; çünkü o izler tragedyada, romanda, modern anlatının birçok türünde görülebilir.

Antik Yunan tragedyasını düşünelim: Atina demokrasisinin siyasal tecrübesi, Pers Savaşları ya da Peloponez çatışmaları tarihçiler tarafından olayların düzeni, neden-sonuç ilişkileri ve kronolojik bağlam içinde anlatıldı. Ancak tragedya, aynı dönemin başka bir yönünü yansıttı. Sophokles’in Antigone’si, bir devlet kararının soyut bir yasa olarak değil, tekil bir yurttaşın vicdanında nasıl yankılandığını ve yasa ile adalet, kamusal düzen ile bireysel sorumluluk arasındaki çatışmayı gösterdi. Aiskhylos’un Oresteia’sı, kan davasından kurumsal yargıya geçişi, yalnızca bir siyasal ilerleme olarak........

© Aydınlık