İki ülke ilişkileri, Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren Musul sorunundan dolayı krizli başlamıştır. Lozan’da çözülemeyen Musul sorunu, 1926 yılında Türkiye-Irak-İngiltere arasında imzalanan Ankara Antlaşması ile bugünkü Irak-Türkiye sınırı belirlenmiştir. Ancak Türkiye, Musul ve Kerkük’ün “Misak-ı Millî sınırları kapsamında olduğu” iddiasını kendi iç kamuoyunda hep sürdürdü.

Özellikle 1990’lardan sonra sınır güvenliği, Kürt sorunu, Irak petrolünün arzı iki ülke ilişkilerinin en önemli kriz alanları oldu.

Irak, petrol ve doğalgaz rezervleri bakımından hem Ortadoğu’nun hem de dünyanın önemli bir ülkesi. 150 milyar varil kanıtlanmış rezervi ile dünyanın 5. ülkesi, doğalgaz rezervleri bakımından ise 15 trilyon Tcf tespit edilmiş rezervi mevcut. Tahmin edilen rezervin 80 trilyon Tcf’ye ulaşacağını iddia eden kaynaklar var.

Irak’ın günlük petrol üretim kapasitesi 3,5 milyon varile ulaşmıştır. Bu üretimin önemli bir kısmı Basra Körfezi üzerinden Hürmüz Boğazı’ndan dünya pazarına ihraç ediliyor. Diğer önemli bir ihraç yolu ise Türkiye, Kerkük-Yumurtalık (Ceyhan) boru hatlarıdır.

İlki 1970’te, ikincisi 1987’de inşa edilen Türkiye, Kerkük-Yumurtalık Ham Petrol Boru Hatlarının toplam kapasitesi 1,5 milyon varildir. Zaman zaman kesintiler yaşansa da Irak, Rusya’dan sonra Türkiye’nin en çok ham petrol ithal ettiği ikinci ülkedir.

ABD, Ortadoğu’da enerji kaynaklarına el koymak istediği ilk ülke Irak olmuştur. ABD, 1990 yılında önce Saddam’ı kışkırtıp Kuveyt’i işgal etmesine neden oldu, sonra ise Kuveyt işgalini bahane edip koalisyon güçleri ile Irak’a karşı Birinci Körfez Savaşı’nı başlattı. Türkiye, askeri üslerini, limanlarını kullandırarak ABD’ye büyük destek sağladı. Turgut Özal, toplumun rıza göstermesi için “Bir koyup, üç alacağız” propagandası yaptı. 1991’de Irak ordusu Kuveyt’ten çekilmek zorunda kaldı. ABD tarafından Irak’a karşı uygulanan yaptırımlar kapsamında Kerkük-Yumurtalık petrol hattı kapatıldı. Türkiye büyük ekonomik kayıplar yaşadı.

ABD ve koalisyon güçleri 36. paralelin kuzeyini uçuşa yasak bölge ilan ettiler. Bu dönem, Irak Kürt güçlerinin (Barzani’nin partisi KDP ve Talabani’nin partisi KYB) organize olup bugünkü Irak Kürdistan Bölgesi’nin (IKBY) otonomi kazanmasına zemin hazırladı. 1992’de IKBY fiilen kurulmuş oldu. Aynı zamanda PKK de bu alanda oluşan fırsatları iyi değerlendirerek başta Kandil Dağı olmak üzere bölgede silahlı güçlerini arttırma imkânı elde etti. Türkiye-Irak ilişkilerinde güvenlikçi politikaların belirleyici olduğu bir döneme girildi.

2003 yılında ABD ve İngiltere Irak’ı işgal edip Saddam ve Baas Partisinin yönetimini sonlandırdı. Türkiye’nin de bu işgale ortak olması için önemli baskılarda bulundu. Ancak Birinci Körfez Savaşı’nın ekonomik faturasını acı ödeyen halk büyük bir tepki gösterdi. 1 Mart Tezkeresi olarak bilinen askeri tezkerenin Meclis'te oylanması öncesi yüz binleri bulan kitlesel yürüyüş ve gösteriler düzenlendi. Meclis, halk tarafından adeta ablukaya alındı. AKP iktidarının ilk yılıydı. Hükümet her ne kadar tezkerenin geçmesi için uğraştı ise de 100’e yakın AKP milletvekili ve muhalefet milletvekillerinin hayır oyu ile tezkere reddedildi. Türkiye işgale doğrudan katılamadı. Ancak İncirlik vb. ABD askeri üsleri hava hareketleri için kullanıldı.

ABD ve İngiltere, Irak’ın başkenti Bağdat ve Irak Kürt Bölgesi’nin başkenti Hewler’de güvenlik bölgeleri oluşturup önemli askeri üsler kurdu. Irak’ta iç çatışma, istikrarsızlık hat safhaya ulaştı. 2005 yılında ABD öncülüğünde Federal Irak Anayasası hazırlandı. Irak’ın resmî dili olarak Arapçanın yanında Kürtçe de anayasada yer aldı. Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi (IKBY) resmî olarak tanınmış oldu. Merkezi gelirlerin ’sinin IKBY’ye verilmesi kararlaştırıldı. Cumhurbaşkanının Kürt, Başbakanın Arap Şii, Meclis Başkanının ise Sünni Arap olması konusunda anlaşıldı. Irak bugüne kadar ne siyasi ne de ekonomik olarak toparlanamadı. Irak’ın petrol gelirleri ABD bankalarında tutuluyor, nereye, ne kadar harcanacağı ABD onayından geçtikten sonra kullanımı serbestleştiriliyor. Bu kadar petrol........

© Artı Gerçek