Liyakat: Devletin Görünmeyen Temeli
Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat
Güzel Sanatlar ve Tasarım
İktisadi ve İdari Bilimler
İnsan ve Toplum Bilimleri
Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.
Liyakat: Devletin Görünmeyen Temeli
Bir devletin ayakta kalması, ordusunun büyüklüğüne, hazinesinin doluluğuna ya da sınırlarının genişliğine bakılarak anlaşılmaz. Asıl soru şudur: Bu devleti kim yönetiyor?
Tarih boyunca imparatorluklar, kadrolarını bilgi, yetenek ve ahlak ölçüsüyle seçtikleri sürece yükseldiler. Bu ölçüyü bıraktıklarında ise önce atama masalarında, sonra kurumlarda, en sonunda sınırlarda çöktüler. Çünkü liyakat, bir yönetim tekniği değildir; devletin geleceğe dair iddiasını ayakta tutan görünmeyen temelidir.
Liyakat varsa devletin yarını vardır. Liyakat yoksa bugünkü gücü ne kadar büyük görünürse görünsün, o devletin geleceğe dair iddiası da yoktur. Çünkü bir devlet, bugün ayakta görünse bile yarını kuracak kadroyu seçemiyorsa aslında çoktan çözülmeye başlamıştır. Liyakat yani görevin, o göreve en layık olana verilmesi, bu nedenle bir yönetim tekniği olmaktan öte bir medeniyet meselesidir.
Liyakat Neden Önemlidir?Liyakat, kamu hizmetinin kalitesini belirler. Doğru kişi doğru yerde olduğunda kararlar daha isabetli olur, kaynaklar israf edilmez, vatandaş devlete güvenir. Liyakat aynı zamanda adalet duygusunun kaynağıdır. Bir genç, çalışmanın ve öğrenmenin karşılığını göreceğine inandığı sürece okur, üretir, ülkesinde kalır. Bu inanç kırıldığında ise ya umutsuzluk ya da ayrılık başlar. Bugün “beyin göçü” diye anılan olgunun arkasında da çoğu zaman bu kırılma vardır.
Liyakatsiz bir yönetim ise zincirleme bir bozulma üretir. Yetkin olmayan yönetici, yetkin çalışandan korkar ve onu kenara iter. Böylece kurum, ortalamanın da altına doğru çöker. Sadakat bilginin yerine geçtiğinde herkes doğruyu söylemek yerine yöneticinin hoşuna gideni söylemeye başlar ve devlet hatalarını görme yeteneğini kaybeder.
Devletin çöküşü çoğu zaman sınırda değil, atama masasında başlar. Çünkü yanlış kadro, yalnızca bir kişiyi değil; o kişinin karar verdiği her alanı, her kurumu ve nihayetinde devletin geleceğini etkiler.
Liyakate Önem Veren DevletlerSingapur: Doğal kaynağı olmayan bir adanın liyakat reçetesiSingapur’un hikâyesi, liyakatin bir ülkenin kaderini nasıl değiştirdiğini en açık gösteren örneklerden biridir. 1965’te bağımsız olduğunda ne toprağı, ne suyu, ne de doğal kaynağı vardı. Kişi başına gelir yaklaşık 500 dolardı. Bugün ise Dünya Bankası tabanlı verilere göre kişi başına gelir 98.000 doları aşmış durumda. Kurucu lider Lee Kuan Yew’in ve çevresinin bu sıçramadaki tercihi basitti: Devleti yönetecek kadroyu yetenekle seçmek ve yolsuzluğa hiç tolerans göstermemek.
Bunu somut uygulamalarla yaptılar:
Burs ve seçme sistemi: En başarılı öğrenciler devlet bursuyla dünyanın önde gelen üniversitelerinde okutuldu, karşılığında kamuda görev aldı. Terfiler performans ve potansiyel değerlendirmesine bağlandı.Rekabetçi maaş: Üst düzey kamu görevlilerinin ve bakanların maaşları özel sektörle kıyaslanabilir düzeyde tutuldu. Gerekçe açıktı: Yetenekli insanı kamuya çekmek ve rüşvete ihtiyaç bırakmamak.Bağımsız yolsuzlukla mücadele kurumu: Britanya yönetiminde 1952’de kurulan Yolsuzluk Soruşturma Bürosu (CPIB) bağımsızlıktan sonra güçlendirildi. Yolsuzluk, kimin yaptığına bakılmaksızın kovuşturuldu.Sonuç ortadadır: Singapur, 2025 Yolsuzluk Algı Endeksi’nde 182 ülke arasında 3. sırada ve 84 puanla yer alıyor. Endeksin ilk yayımlandığı 1995’ten beri ilk 10’a girebilen tek Asya ülkesi olma özelliğini koruyor. Aynı endekste Asya-Pasifik ortalaması ise yalnızca 45.
Bir ülkenin en büyük doğal kaynağı, işi ehline verme iradesidir. Singapur bunun en açık kanıtıdır.
Çin: 1300 yıllık sınav geleneğiMemurluk sınavının ilk örnekleri Han döneminde görülür; ancak sistem 605 civarında Sui hanedanlığıyla düzenli hâle geldi, Tang ve Song dönemlerinde genişledi. Böylece devlet görevlerine girişte yalnızca soy değil, klasik metinlere ve idari bilgiye hâkimiyet de belirleyici oldu. 1905’te kaldırılana kadar sistem yaklaşık 1300 yıl sürdü. Bu, dünya tarihinde eşi az görülen bir kurumsal sürekliliktir.
Selçuklular: Medreseden devlet adamı çıkarmakVezir Nizamülmülk 1067’de Bağdat’ta Nizamiye Medresesi’ni açtı ve benzerlerini Nişabur, İsfahan, Tus gibi şehirlere yaydı. Amaç, devletin ihtiyaç duyduğu kadı, müderris, kâtip ve idareciyi yetiştirmekti. Aynı Nizamülmülk’ün kaleme aldığı Siyasetname, görevlerin ehline verilmesini, rüşvetin ve kayırmacılığın devleti çürüttüğünü ısrarla vurgular. Gazali’nin de Nizamiye’de müderrislik yapması, medreselerin ne düzeyde bilgin çektiğini gösterir.
Osmanlı’nın yükseliş dönemi: Kökeni değil, kabiliyeti ölçen sistemEnderun’da seçilen çocuklar yıllarca eğitilir, kabiliyetine göre saray hizmetinden idari ve askerî kademelere yükselirdi. Sistemin ürünleri ortadadır:
Sokollu Mehmed Paşa, devşirme kökenli olduğu hâlde 1565’ten 1579’a kadar üç padişahın sadrazamlığını yaptı ve imparatorluğu sarsıntısız yönetti.Mimar Sinan, devşirme olarak girdiği devlet hizmetinde 1539’dan ölümüne kadar yaklaşık yarım asır başmimarlık yaptı. Camileri ve köprüleriyle bugün hâlâ ayaktadır.Bu sistem sayesinde Osmanlı, doğuştan gelen soy ayrıcalığının sınırlarını aşan bir kadro havuzuna sahip oldu. Yükselişin sırrı yalnızca kılıç değildi; kılıcı kuşanan, hazineyi yöneten ve devleti kuran kadronun ehliyetiydi.
Çöküşten Liyakatle Dönen DevletlerTarih yalnızca yıkılanları değil, uçurumun kenarından dönenleri de kaydeder. Ortak nokta şudur: Hepsi toparlanmayı, kadroları yeniden yetenek ölçüsüyle kurarak başardı.
Prusya (1806-1815)1806’da Jena ve Auerstedt’te Napolyon karşısında ağır yenilgi aldı. Ordunun başında yaşlı, yetersiz ama soylu subaylar vardı. Ardından Scharnhorst, Stein ve Hardenberg reformları geldi. Subaylık yolu soy yerine eğitim ve başarıya açıldı, kamu yönetimi yeniden düzenlendi. Yedi yıl içinde Prusya, Napolyon’a karşı kurulan ittifakın ana güçlerinden biri olarak 1813-1815 savaşlarında zafere ortak oldu.
Meiji Japonyası (1868 sonrası)Samuray soyluluğuna dayanan eski düzen, Batı karşısında geri kalmışlığın simgesiydi. Meiji yönetimi doğuştan gelen sınıf ayrıcalıklarını kaldırdı, yetenekli gençleri Avrupa’ya öğrenmeye gönderdi ve kamu kadrolarını eğitim ve sınavla doldurdu. Bir kuşak içinde Japonya sanayileşti, 1905’te Rusya’yı yenerek........
