menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

“Türk Dünyasi Birliği”, Ütopya mı? Siyasal Gerçeklik mi?

18 0
05.11.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

“Türk Dünyasi Birliği”, Ütopya mı? Siyasal Gerçeklik mi?

  Türk kimdir? sorusuna ise, Jean Paul Roux şöyle cevap vermektedir: ” Türk, Türk dilini konuşandır. Başka her tanım son derece yetersiz kalır”.

“Ayşe Fatma değil beni ağlatan.

Gülmeden ölürsem ona yanarım.

Ağlatan Turandır; başka bir vatan.

Bulmadan ölürsem ona yanarım.”

“Bilir misin gardaş Türk illerinde .                

 Havada yıldızlar, dağda kar üşür.                          Tutsak soydaşların türkülerinde  .                                     

Dört mevsim ötede bir bahar üşür.” Anonim

 Akademik.akil ın bu ayın konusu olan, “Türk Dünyası Üzerine Düşünmek” başlığı altındaki görüşlerimi siz değerli okurlarımla paylaşacağım. Bu başlıktan anlaşılan Türk Dünyasının bugünü, geleceği, Türk Devletleri Teşkilatı ve üye ülkelerin sosyoekonomik durumu ile dünya siyasetinde oynadıkları rol anlaşılabilir. Ben bu ayki yazımda Türk Devletleri Teşkilatının geleceği ve Türk devletleri arasındaki iş birliğinin nasıl sağlanacağını ve sürdürülebilir olup olmayacağını yazmaya çalışacağım. Çünkü devletler arasındaki ilişkilerin sürdürülebilir olması günübirlik olmamalıdır. Azerbaycan’la yaşanan kırılma noktası da buna dayanmaktadır. Azerbaycan’ın İsrail’e ile yakınlaşmasına ne demeli?” Biz Türkiye’nin kasası değiliz” sözünden ne anlam çıkar? Kardeşlikten kasıt eşit iki devlet statüsü ne anlaşılmalıdır? Ekonomik çıkar ilişkileri aksayınca diğer ilişki türleri sümenaltı mı ediliyor? Bu tür sorulara cevap verebilmek için kısaca değişkenlerini yazdım. Bunlardan birincisi Ülkelerin Anayasalarını ilk üç maddesini kısaca yazdım.

Daha sonra Türk cumhuriyetlerini durumunu ve konumunu iyi anlayabilmek için kanunlar, dil, din, ekonomi, kültür, tarih, edebiyat ve dünya siyasetindeki, yerlerini analiz etmemiz etmeye çalıştım.

 7. yüzyıldan günümüze kadar Türkler geniş coğrafyalara yayılmışlar, bu geniş coğrafyalarda Köktürk, Mani, Soğd, Uygur, Brahmi, Tibet, Ermeni, Süryani, Arap, Latin ve Kiril gibi çeşitli alfabeler kullanmışlardır. Türkler 1300 yıllık edebiyat hayatları boyunca 13 farklı alfabe kullanmıştır. (Tekin 1997: 8) Çory yazıtları 7. Yüzyılda yazılmış olup,6 satırlık bir yazıdır. Bunu Yenisey yazıtları izlemiştir. Daha sonra Orhon yazıtlarına rastlamaktayız.26 harfli Esik Kurganı ise Türklerin kullandıkları alfabenin somut kanıtlarıdır. Türk toplumlarında alfabenin gelişimi kısaca şöyledir. (Burada 6 Türk Devletleri Topluluğu üyesi ve 3 gözlemci yanında Doğu Türkistan’daki Uygurlar, Irak Türkmenleri, İran’daki Azerbaycanlıları da hesaba katmak gerekir.) Bunları da göz önüne alındılında alfabenin serüvenini maddeler halende yazmak isterim.

1.Türklerde ilk alfabe Köktürk alfabesidir. Sogd lardan geçmiştir.

2.Uygurlar İslamiyet’i kabul   ettikten sonra da kullanmışlardır.

3.Arap lafebesini Türkçeye uyarlanmış versiyonunu kullanma fikri 1857 yılında Mirza Fetali Ahunzade, Arapçanın Türkçe lisanına uyarlanmasını teklif etti.

4.1879 de Mirza Rıza Han Türkçe alfabeyi kullanma teklifini sundu.

5.1920 Tatarlar Kazanda Tatar ve Taşkentli alimler Latin alfabesine geçişi kabul etti.

6.Latin alfabesine geçen ilk Türk topluluğu Yakutlatdır.1917 de 33 harfli Latin alfabesini 1933 yılına kadar kulandılar.

7.Özbekistan Taşkent’te 1923 de Latin alfabesine geçiş kararı alındı. Bu arada 1923-1930 Arap alfabesinde kullanıldı. Bu kullanılan alfabe Arap alfabesini Türkçe alfabeye ıslah edilmiş versiyonuydu.

8.Antepli Münif Mehmet Efendi 1862 Cemiyet-i İlmiye Osmanlı  ya Arap alfabesinin değiştirilerek okuma yazmanın kolaylaştırılmasına çözüm olarak önerdi.

9.1911 de ıslah-ı harf komisyonu kuruldu.

10.Enver Paşa enveriyye diye alfabe önerdi. Bu deneme askeri yazışmalarda hatalara hatta bazı cephelerde savaş kaybına neden oldu. Çünkü ne Türkçe ne Arapça ne Latince ucube bir yazışma şekliydi.

11.Atataürk Agop Dilaçar’la görüşerek alfabe komsusunda fikirlerini paylaştı

12.1923 İzmir iktisat kongresinde Latin alfabesine geçiş fikri kabul edilmedi. Atatürk “henüz erken” dedi.

13.1928 de Türkiye’de Latin alfabesine geçildi.

14.Türk cumhuriyetleri bağımsızlarını kazanana kadar hatta günümüzde bazılar hala kril alfabesini kullanmaktadır.

15.Azarbaycan 2000 de, Türkmenistan, Özbekistan 2005 de, Latin lafebesini kullanmaya başladılar ama; Özbekistan  ş harfini yerine sh, ç harfinin yerine ch yi koydular. Bu kendi lehçelerini kolaylaştırdı ama Türk devletleri arasında ortak alfabe fikrini daha da zorlaştırdı.

16.Kazak ve Kırgızlar Latin harfine geçişi kabul etmediler. Kril’le devam etmektedirler. Çünkü nüfuslarından yüzde otuza yakın Rus vatandaşlarının olması kril alfabesini bırakmayı zorlaştırmaktadır.

17.İrandaki Azerbaycanlılar küçük eyaletlerde, doğu Türkistan’da Uygular, Iraktaki Türkmenler Arap alfabelisini hala kullanmaktadırlar.

 Sonuç, Türk devletlerinde de Türk topluluklarında ortak alfabe olması gittikçe zorlaşmaktadır. Arap alfabesi, imparatorluk dili Osmanlıca, Arapça, Kril alfabesi, Latin alfabesi kullanımı, ayrıca harf sayısındaki farklılık ortak alfabe teorisini zorlaştırmaktadır. Lehçelerdeki farklılık yaklaşık 200 yıldır konuya kafa yoranların bilgi, beceri ve raporları gösteriyor ki; tüm Türklerde eşit, harf sayısı aynı bir alfabeni yakın zamanda kullanılmasını zorlaştırmaktadır.

 Bu durumda bunları zenginlik telakki edip. Dil edebiyat ve sanatta dili zenginleştirmek ve her topluluk zorunlu ve temel dilcisini ve doğru kullanımını gerektirmektedir. Doğu Türkistan Kuzey Kıbrıs, İran’daki Azeri Türkleri, Iraktaki Türemenler, Musul Kerkük Türklerinin dururumu ne olacak?. Sovyetler dağıldıktan sonra devletler merkez çevre siyaset teorisinde değerlendirmeyiz. E.Shils  in merkez- çevre teorisinden olaya bakarsak izahı zor gözükmektedir. (Kril alfabesiyle kısa çevriler yaptığımdan beliyorum ki, bu alfabe şekliyle Türk devletler arasında alfabe ve yazı birliği neredeyse imkânsızdır.)

Asıl üye.1.AZERBAYCAN, 1995 (DEĞİŞİK: 2016)

Azerbaycan Cumhuriyeti’nde Devlet hâkimiyetinin yegâne kaynağı Azerbaycan halkıdır.

Azerbaycan halkı, Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarında ve dışında yaşayan, Azerbaycan Devleti ve kanunlarına tâbi olan, Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşlarından ibarettir. Bu konuda, uluslararası hukukla belirtilmiş normlar saklıdır.

Serbest ve bağımsız olarak, kendi kaderini tayin etmek ve yönetim şeklini belirlemek Azerbaycan halkının egemenlik hakkıdır. Azerbaycan halkı, kendi egemenlik hakkını, halkoylaması, referandum ile ve genel, eşit ve tek dereceli seçim esasına dayalı olarak serbest, gizli ve şahsi oy verme yolu ile seçilmiş temsilcileri vasıtasıyla gerçekleştirir.

Azerbaycan halkı, kendi hak ve çıkarları ile ilgili her konuyu referandum yoluyla çözebilir.

Aşağıdaki konular yalnız referandum yolu ile çözülebilir:

I. Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasasının kabulü ve değişiklikleri;

II. Azerbaycan Cumhuriyeti devlet sınırlarının değiştirilmesi;

Aşağıdakilerle ilgili referandum yapılamaz:

I. Vergi ve devlet bütçesi

III. Seçimi, atanması veya onaylanması, yasama ve (veya) yürütme organlarının yetkisine giren görevli kişilerin seçimi, atanması veya onaylanması. “

 Görüldüğü gibi Azerbaycan anlayasınınım ilk üç maddesi bağımsız egemen bir devlet fikrini öngörmektedir. Bu Anayasa mantığı ile tutarlı bağımsız bir devletin yaptığı anayasadır.”

Asıl üyes.2. KAZAKİSTAN, 1995 (DEĞİŞİK: 2017)

Kazakistan Cumhuriyeti, en yüce değerleri birey, onun yaşamı, hak ve özgürlükleri olan, demokratik, laik, hukuk ve sosyal bir devlet olduğunu ilan eder. Cumhuriyetin faaliyetinin temel ilkeleri, toplumsal barış ve siyasal istikrar; tüm halkın yararına yönelik ekonomik kalkınma, Kazakistan vatanseverliği ve devlet işlerinin en önemli sorunlarının, ulusal düzeyde ya da parlamentodaki seçimler dahil demokratik yöntemlerle çözülmesidir.

Kazakistan Cumhuriyeti, başkanlık yönetim şekline sahip üniter bir devlettir.

Cumhuriyetin egemenliği, onun bütün ülkesini kapsar. Devlet, kendi ülkesinin bütünlüğünü, ihlal edilemezliğini ve devredilemezliğini sağlar.

Cumhuriyetin idari-mülki yapısı, onun başkentinin statüsü kanunla belirlenir.

Kazakistan’ın başkenti, Nur-Sultan şehridir.

“Kazakistan Cumhuriyeti” ve “Kazakistan” adları aynı anlama gelir.

Devlet iktidarının tek kaynağı halktır.

Halk, iktidarı ulusal referandum ve serbest seçimler aracılığıyla doğrudan kullanabileceği gibi iktidarın kullanımını devlet organlarına aktarabilir. Kazakistan Cumhuriyeti’nde hiç kimse iktidara el koyamaz. İktidara el koyma, kanunlarla cezalandırılır. Halk ve devlet adına hareket etme hakkı, Başkan’a ve Anayasa ile belirlenmiş yetkiler çerçevesinde Parlamento’ya aittir. Hükümet ve diğer devlet organları, kendilerine verilen yetkiler içinde yalnızca devlet adına hareket edebilir. Kazakistan Cumhuriyeti’nde devlet iktidarı bütündür ve yasama, yürütme ve

yargı kollarına ayrılması ilkesine ve bunların etkileşimini sağlayan fren ve denge sistemine uygun olarak Anayasa ve kanunlar temelinde kullanılır. “

(Eski adıyla Astana olan bu şehir, 2019’da 28 yıl devlet başkanlığı yapan Nursultan

Nazarbayev’in görevden çekilmesini takiben kendisinin onuruna şehrin adı Nur -Sultan olarak

Değiştirildi. – ç.n.) Burada görüldüğü gibi egemen devlet anayasası göze çarpmaktadır. Birebir başka Türk cumhuriyetlerin anayasası aynı olmamaktadır. (Kaynak:çev.Umut Gurbanov)

Gözlemci üç  ülke den Birincisi, KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ, 1985

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Devleti, demokrasi, sosyal adalet ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan laik bir Cumhuriyettir.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Devleti, ülkesi ve halkı ile bölünmez bir bütündür.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Bayrağı ve Ulusal Marşı yasa ile belirlenir.

Cumhuriyetin başkenti Lefkoşa’dır.

Egemenlik, kayıtsız şartsız Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti yurttaşlarından oluşan halkındır.

Halk, egemenliğini, Anayasanın koyduğu ilkeler çerçevesinde, yetkili organları eliyle kullanır. Halkın hiçbir zümresi, kesimi ve kişisi, egemenliği kendine mal edemez. Hiçbir organ, makam veya merci, kaynağını bu Anayasa’dan almayan bir yetki kullanamaz.

KKTC Türk devlet teşkilatlında gözlemci üyedir. Konumuz sadece TDT ile sınırlı olmadığından Kırı sın durumu farklıdır. Dünyada aynı şehrin iki ayrı devletin başkenti olduğu yerlerden  biri Lefkoşe’dir. Aynı kaderi Kudüs’te paylaşmaktadır. Ama gelecek kuşaklar şunu bilmeli ki Kudüs ezeli ebedi Filistin başkentidir. Müslümanların ilk kıblesidir. Kıbrıs, Kudüs, Keşmir, Doğu Türkistan, Pencap ,Batı Trakya özellikle bizim kanayan yaramızdır.”

Asil üye 5.. ÖZBEKİSTAN, 1992 (DEĞİŞİK: 2011)

Özbekistan, egemen demokratik bir cumhuriyettir. “Özbekistan Cumhuriyeti” ve “Özbekistan” ifadeleri eşdeğerdir.

Devlet, halkın iradesini temsil eder ve halkın çıkarına hizmet eder. Devlet organları ve yetkilileri, topluma ve vatandaşa karşı sorumludur.

Özbekistan Cumhuriyeti, ulusal-devlet ve idari-bölgesel yapısı ile devlet erkinin ve yönetiminin yapısını belirler ve kendi iç ve dış politikalarını izler. Devletin sınırları ve Özbekistan toprağı, dokunulmaz ve bölünmezdir

Üye olamayan devlet TACİKİSTAN, 1994 (DEĞİŞİK: 2016)

Tacikistan Cumhuriyeti, egemen, demokratik, yasalara uygun, laik ve üniter bir Devlet’tir.

Tacikistan Cumhuriyeti’nin yönetim şekli Cumhurbaşkanlığı’dır. Tacikistan, onurlu yaşamı ve insanın özgür gelişimini mümkün kılan koşulları sağlamayı amaçlayan bir politika izleyen bir sosyal Devlet’tir. “Tacikistan Cumhuriyeti” ve “Tacikistan” eşdeğer terimlerdir.

Tacikistan’ın Devlet dili, Tacik dilidir. Milliyetler arası iletişim dili, Rusçadır. Cumhuriyet topraklarında yaşayan tüm ulusların ve milliyetlerin kendi dillerini özgürce kullanma hakları vardır.

Tacikistan Cumhuriyeti’nin Devlet sembolleri, bayrak, amblem ve milli marştır.”

Asıl........

© Akademik Akıl