menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

YÖK Neden Kaldırılmalıdır?

11 0
10.11.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

YÖK Neden Kaldırılmalıdır?

Bu deneme, YÖK’ün kaldırılmasını savunanların en güçlü argümanlarını derler; karşı görüşler yazının dışında ayrıca değerlendirilmelidir.

Bir kurumun meşruiyeti, kurulduğu günkü gerekçeyle değil, bugün ürettiği sonuçla ölçülür. Yükseköğretim Kurulu (YÖK), 12 Eylül 1980 darbesinin ardından, 1981’de, üniversitelerin standartlarını yükseltmek amacıyla kuruldu. Kırk yılı aşkın bir deneyimden sonra sorulması gereken soru basittir: Bu kurum vaadini yerine getirdi mi? Aşağıdaki kanıtlar, yanıtın büyük ölçüde hayır olduğunu gösteriyor. YÖK’ün sorunu yalnızca başındaki isimler değil, yapısının kendisidir: Merkeziyetçi, hiyerarşik ve siyasi iradeye açık bir yapı, bilimin ihtiyaç duyduğu özerklikle bağdaşmaz.

Doğuşundaki darbe izi

Türkiye’de üniversite özerkliği YÖK’ten çok öncesine uzanır. 1946 tarihli 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu’na göre rektörler seçimle göreve geliyordu. 12 Eylül sonrasında YÖK kuruldu ve rektör seçimleri kaldırıldı. Birçok akademisyen ve yazar bunu bir rastlantı olarak değil, bilinçli bir tercih olarak okur: Cunta, üniversiteleri sıkı bir denetim altında tutmak istiyordu. 2547 sayılı Kanun’un mantığı da bu okumayı destekler; yönetim, kendi kendini yöneten bir akademik topluluğa değil, merkezden aşağıya uzanan bir hiyerarşiye dayanır. Eleştirenlere göre bu kurumsal yapı, kırk yıl boyunca hangi hükûmet ya da hangi YÖK başkanı gelirse gelsin, aynı sonuca yol açtı: üniversitelerin kendi kararlarını alamaması.

Seçimin geri gelişi ve yeniden elden gidişi

YÖK’ün özerklikle ilişkisini en iyi, rektör atamalarının tarihi gösterir. 1992’de rektör seçimleri geri getirildi; ancak YÖK’ün ve Cumhurbaşkanı’nın atama yetkisi korundu. Yani seçim yapılıyordu ama sonuç bağlayıcı değildi. 29 Ekim 2016’da yayımlanan 676 sayılı OHAL Kanun Hükmünde Kararnamesi ise seçimi tümüyle kaldırdı: Devlet üniversitelerinde rektörü, YÖK’ün önerdiği üç profesör arasından Cumhurbaşkanı atıyor. Bilim Akademisi, bu değişikliği üniversite özerkliğine yönelik kurumsal ve kalıcı bir müdahale olarak değerlendirdi. Sonrasında 17 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, rektör adaylarının en az üç yıl profesör olarak çalışmış olması şartını da ortadan kaldırdı.

İşin en çarpıcı yanı, YÖK’ün bu sürece verdiği tepkidir. Dönemin YÖK Başkanı Yekta Saraç, seçimin kaldırılmasını yerinde buldu ve değişikliği “rektörlük seçimlerinde değişikliğe gidilmesi” gibi yumuşak bir ifadeyle niteledi. Basına yansıyan anlatımına göre, kararın açıklandığı toplantıda rektörler de alkışla destek verdi. Akademik özerkliğin savunulması gereken bir kurum, özerkliğin kaldırılmasını onaylayan bir kurum olarak karşımıza çıktı.

Bu yapının somut sonuçları Ocak 2021’de Boğaziçi Üniversitesi’nde görüldü. Prof. Dr. Melih Bulu’nun seçimsiz, doğrudan atamayla rektör yapılması, kampüste ve kamuoyunda uzun süren bir krize dönüştü. Bir gazeteci-yazar, atamalar bir seçime dayansaydı tartışmaların bu kadar sertleşip sertleşmeyeceğini sorarak meselenin özünü yakaladı: Meşruiyet, ilgili topluluğun rızasından doğar; rıza aranmayan bir atama, ne kadar yetkin biri seçilirse seçilsin, başlangıçtan itibaren tartışmalıdır. TBMM’ye sunulan önerge metinlerinde de Boğaziçi, rektör atamaları konusundaki en büyük tartışma olarak anılır.

Sorun yalnızca iç tartışma değil; uluslararası ölçütlerde de görünür. Avrupa Üniversiteler Birliği’nin (EUA) Üniversite Özerklik Karnesi’nde Türkiye’nin yönetsel, mali ve akademik özerklik alanlarında Avrupa ülkeleri arasında en alt sıralarda yer aldığı belirtiliyor. Bu üç boyutun hepsinde geride kalmak, bir kurumun tek tek hatalarla değil, tasarım gereği özerkliği kısıtladığına işaret eder. Rektör seçimlerinin bir ara geri gelmesi bile Türkiye’yi bu sıralamanın üst yarısına taşımaya yetmemiştir; çünkü asıl yetki, her dönemde merkezde kalmıştır.

Kurumun içinden gelen itiraf

YÖK’ün kaldırılması fikri, yalnızca muhalif akademisyenlerin talebi değildir. Hürriyet Daily News’te yer alan bir haberde, dönemin YÖK Başkanı Gökhan Çetinsaya’nın kurulun kaldırılmasını önerdiği aktarılır. Bir kurumun başkanının kendi kurumunun varlığını sorgulaması ender görülen bir durumdur ve mevcut yapının sorunlarının dışarıdan bir önyargı olmadığını gösterir. Aralık 2021’de güçlendirilmiş parlamenter sistem çalışması yürüten altı muhalefet partisi de taslaklarında YÖK’ün kaldırılması konusunda uzlaştıklarını duyurdu. “YÖK kaldırılsın” talebi, kırk yıldır farklı siyasi eğilimlerden gelen seslerle yinelenen bir taleptir.

Kalite gerekçesi ayakta kalıyor........

© Akademik Akıl