Etiket mi? Yanıltıket mi?
Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Veteriner Ziraat
Güzel Sanatlar ve Tasarım
İktisadi ve İdari Bilimler
İnsan ve Toplum Bilimleri
Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.
Etiket mi? Yanıltıket mi?
Markette alışveriş yaparken çoğu kişi ürünün içindekiler bölümünü okumaktan ziyade ambalajın sadece ön yüzüne bakar. Bunu çok iyi bilen bazı üreticiler de büyük harflerle yazılmış birkaç kelime ve parlak bir görsel ile ürünün “bütün hikayesini (!)” birkaç saniye içerisinde tüketiciye bu ön yüzde anlatır. Tereyağlı, limonlu, geleneksel, doğal, koruyucu içermez, el yapımı, anne eli değmiş gibi, ev yapımı lezzetinde, şekersiz, glütensiz, laktozsuz…
Peki gerçekten öyle mi?
Geçenlerde market rafında, üzerinde birkaç metre öteden bile görünebilecek kadar büyük puntolarla “TEREYAĞLI” yazılmış bir bisküvi gördüm. Bunu görmek beni çok mutlu edince hemen elime alıp içindekiler bölümünü okudum. Sonuç tam bir hayal kırıklığıydı. Üzerinde büyük puntolarla tereyağlı yazan bisküvinin içeriğindeki tereyağı oranı ne kadardı biliyor musunuz? % 0.001! Geri kalan ™.999 kısmı ise palm yağı…
Teknik olarak ürünün içerisinde tereyağı bulunmakta olduğu için hukuki olarak da kullanılan ifade doğru denilebilir. Dava açsanız belki de kaybedersiniz hatta. Ama burada insanın aklına o soru geliyor: “Her yasal hak helal midir?” Bu şekilde bir ifade tüketiciyi kandırmak değil de nedir? Burada mesele yalnızca kullanılan tereyağının miktarı değildir. Asıl mesele, ürünün gerçekte ne olduğu ile tüketicinin ne satın aldığını düşündüğü arasındaki farktır.
İşte gıda etiketleri konusunda asıl tartışılması gereken nokta tam olarak burasıdır. Etiket üzerinde yazan bilgi teknik olarak doğru olabilir. Peki tüketicinin o etiketten anladığı da doğru mudur? Bir kelimenin teknik olarak doğru olması, aynı kelimenin tüketicide oluşturduğu algının da doğru olduğu anlamına gelir mi?
Söz konusu durum için bir diğer örnek limonata olabilir. Özellikler yaz aylarında ambalajın üzerinde kocaman limonlar, ferahlatıcı bir görüntü ve “limonata” ifadesi… Bunları gören tüketici, çoğunlukla gerçekten sıkılmış limon suyu aldığına inanmaktadır. İçindekiler bölümünü okuduğunuzda ise yine aynı hayal kırıklığı… Ön yüzdeki büyük puntoların aksine, mikroskopla okunabilecek büyüklükte yazıyor bu kez “Limon aromalı içecek”! Ürünün ön yüzünde kocaman limonlar kullanıp da arka yüzünde ürünün aslında limon aromalı bir içecek olduğunu küçücük harflerle belirtmek, tüketiciyi bilgilendirmek midir, yoksa yanıltmak mıdır?
Üstelik bu durum sadece limonata için değil, meyve suyu sanılarak tüketilen birçok meyve aromalı içecek için de söz konusu olabilmektedir. Ambalajın ön yüzünde kullanılan meyve görselleri ve meyveyi çağrıştıran ifadeler, tüketicide ürünün gerçekten meyve içerdiği algısını oluştururken, içindekiler bölümüne baktığımızda ise çoğu zaman meyvenin kendisiyle değil, meyvenin aromasıyla karşılaşırız. Üstelik söz konusu madde her zaman “doğala özdeş” bile olmayan sentetik bir aroma maddesinden ibarettir. Yani ön yüzde gördüğümüz kocaman elmanın, çileğin ya da şeftalinin üründe gerçekten bulunduğunu düşünürken, aslında yalnızca o meyvenin aromasını taşıyan bir içecek tüketiyoruzdur.
Et ve et ürünlerinde de benzer bir durum söz konusu. Ambalajın üzerinde sucuk görüntüsünde bir ürün görüyoruz. Rengi sucuk gibi, şekli sucuk gibi, kullanım amacı sucuk gibi… Fakat yine arka yüze baktığımızda neredeyse mikroskopla okunabilecek büyüklükte bir yazı görüyoruz eğer görebilirsek: “sucuk benzeri ürün”.
Teknik olarak ürünün “sucuk benzeri ürün” olarak tanımlanması gıda mevzuatına uygun olabilir. Peki sucuk görüntüsünde bir ürün hazırlayıp, tüketicinin zihninde sucuk algısı oluşturduktan sonra ürünün aslında sucuk olmadığını küçük bir yazıyla belirtmek, tüketiciyi bilgilendirmek midir, yoksa oluşturulan yanlış algıyı yasal bir kılıfa uydurmak mıdır?
Üstelik burada yalnızca bir kelimeden söz etmiyoruz. O küçücük “benzeri” kelimesi, tüketicinin satın alma kararını doğrudan değiştirebilecek kadar büyük bir anlam taşımaktadır. O halde neden tüketicinin kararını değiştirebilecek bu bilgi, ambalajın en görünür yerinde en anlaşılır biçimde yer almamaktadır?
Bir de son yıllarda tüketicilerin katkı maddesi içermeyen ve daha doğal ürünlere yönelmesi ile yeni bir ifade ortaya çıktı: “HİÇBİR KORUYUCU KATKI MADDESİ İÇERMEZ.”
Bu ifade tüketicide ne düşündürüyor?
Oysa yine içindekiler bölümüne baktığınızda manzara yine aynı. Koruyucu olmayan ama tatlandırıcı, renklendirici, aroma verici gibi “doğala özdeş” bile olmayan ve özellikle küçük çocuklarla hassas bireyler için sorun oluşturabilme ihtimali olan envaiçeşit katkı maddesi… Ama söylenildiği gibi gerçekten de hiçbiri “KORUYUCU” değil. Yine bilgi teknik açıdan doğru ve yine hukuki açıdan hiçbir problem yok.
Peki tüketicinin anladığı ne?
“Bu üründe katkı maddesi yok”. “Bu ürün doğal”. “Bu ürün sağlıklı”. “Bu ürünü çocuklarım istediği kadar tüketebilir”
İşte tam da burada sormak gerekiyor: Tüketiciye katkısız bir ürün aldığı izlenimini vermek için yalnızca koruyucu kullanılmadığını söylemek, tüketiciyi bilgilendirmek midir yoksa bir çeşit illüzyon mu yaratmaktır? Çünkü bazen tüketiciyi yanıltan şey yanlış bilginin kendisi değil;........
