Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Güzel Sanatlar ve Tasarım Fen Hemşirelik İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

"HAYATI: doğal bir OKUyuşla; PAYLAŞmak"

Ayakları Ay’a Basan Çılgın Bir Küresel Proje Önerisi: Ay Yüzeyinde Gözlemevi Yerleşkeleri

Atmosferin bozucu etkilerinden uzak, Dünya kaynaklı girişimlerden büyük ölçüde korunmuş ve geleceğin bilim üslerine aday bir yüzey: Ay. Farklı dalga boylarında çalışacak teleskopların Ay’a yerleştirilmesi, bugün için çılgın görünen; ama yarının astronomisini, uzay teknolojilerini ve küresel bilim iş birliğini değiştirebilecek bir proje olabilir.

Ay neden eşsiz bir gözlem yeridir?

Biz astronomlar gözlemlerimizde Ay ışığı olmayan geceleri tercih ederiz. Yerden yaptığımız gözlemlerde atmosferimiz, gök cisimlerinin ışıklarını olumsuz yönde etkiler; atmosferin bulunmadığı uzaydan yapılan gözlemler ise paha biçilmez değerdedir. Bu yüzden Ay, uygun teknolojiler geliştirildiğinde, gerçekten de “uzay şartlarında gözlem imkânı sunan” benzersiz bir yerdir. Atmosfersiz bir yüzeyde yaşamın kendiliğinden sürdürülemeyeceğini dikkate alan mühendislik çözümleriyle, Ay yüzeyine elektromanyetik ışığın farklı bölgelerini kapsayacak şekilde teleskopların yerleştirilmesi, gerçekten “çılgın küresel bir proje” değerindedir. Bugüne kadar hiçbir ülke, Ay yüzeyinde her dalga boyunu kapsayan kapsamlı ve kalıcı bir gözlemevi altyapısını tam anlamıyla kurabilmiş değildir.

Ay yüzeyinin sunduğu fırsatlar

Ay’da kütle çekimi düşüktür. Nemlenme, yağış ve rüzgâr etkisi yoktur. Bu yüzden yerleştirilecek teknolojiler, dünyadakinden çok farklı çevresel şartlar altında çalışacaktır. Elbette Ay tozu başlı başına bir teknik problemdir; ancak buna karşı geliştirilecek çözümlerle “ayakları Ay’a basan” teknolojiler için büyüklük kısıtlamasının daha esnek hale gelebileceği düşünülebilir. Geniş Ay yüzeyine doğrudan düşen Güneş ışığı, özellikle uygun bölgelerde enerji tedariki için büyük imkân sağlar. Güneş’in akısı ya da Güneş sabiti, Yerküre atmosferinin dışında kabaca 1360 watt/m²’dir. Dolunaylı gecelerden gördüğümüz o geniş Ay yüzeyine serilecek güneş panelleri ve enerji depolama sistemleri ile çok büyük güç altyapıları kurulabileceği hayal edilebilir. Dünyamızdan Ay yüzeyine yansıyan ışıklar bile, bazı özel çözümlerde enerji hesabının bir parçası olabilir. Dünyamızın en büyük problemlerinden biri “enerji arzını sağlamak” değil midir? Günümüzde savaşlar bu yüzden çıkmıyor mu?

Ay’ın arka yüzü ve karanlık bölgeler

Ay’ın Güneş ışığı görmeyen zifiri karanlık bazı bölgeleri, özellikle de kutuplardaki sürekli gölgede kalan alanlar, gözlemevi yerleşkesi adayı olabilir. Dünyadakiler gibi yüksek dağ tepeleri aramaya da gerek yoktur; tam tersine dev çarpma kraterlerinin çukurlarını kullanmak bile avantaj sağlayabilir, tıpkı çok eskiden kuyudan yapılan gökyüzü gözlemleri gibi. Ayrıca Ay’ın bize görünmeyen arka yüzü, yeryüzü kökenli çok sayıdaki elektromanyetik girişimden büyük ölçüde korunmuş olduğundan, Ay’a konuşlandırılacak optik teleskoplar kadar radyo teleskoplar için de son derece uygun bir yer olabilir.

Sıcaklık, soğukluk ve teknik dayanım

Günümüzün yapay zekâ bilgisayarlarının ve hassas elektronik sistemlerin çalıştırılması için ciddi soğutma ve ısıl denge çözümleri gerekmektedir. Ay yüzeyinde atmosfer bulunmaması, Güneş gören yerlerin çöl sıcağına, Güneş görmeyen bölgelerin ise kutup soğuğuna yaklaşan çok sert ısıl şartlar oluşturur. Bu durum zorluk olduğu kadar, uygun tasarlandığında bazı teknolojik avantajlara da dönüşebilir. Ay’ın kendi ekseni etrafında dönmesinin Dünya çevresindeki dolanmasına kilitli olması, bir Ay gününün yaklaşık 27.3 Dünya gününe karşılık gelmesi demektir. Bu da uygun kurgu ile Ay teleskoplarının bazı gözlem türlerinde kararlılık ve hassasiyet avantajı sağlayabileceğini düşündürmektedir. Çok sayıda orta dereceli öğrencinin Bölümümüze gelip “Ay dönüyor mu?” ödev sorularını cevapladığım olmuştur; bu soru bile Ay’ın gözlem açısından neden farklı bir dünya sunduğunu anlatmaya yetiyor.

Dünyamız dışında Güneş Sistemi’nde ve Ay’da akan suyun olmaması, buzun bulunmadığı anlamına gelmemelidir. Güneş Sistemi’nin başından geçen bombardıman sırasında gezegenlere ve uydularına çarpan kuyrukluyıldız ve asteroitler bol miktarda su getirmiş olabilirler. Birçok gökbilimci, yeryüzündeki suyun önemli bir bölümünün Dünya’ya çarpan kuyrukluyıldızlar ve benzeri cisimlerle taşınmış olabileceğini düşünmektedir. Ay’a da çarpan bu cisimlerin getirdiği suyun, özellikle güney ve kuzey bölgelerindeki bazı derin kraterlerin tabanları gibi sürekli gölgede kalan alanlarda buz halinde bulunma olasılığı vardır. Böyle bir imkân, geleceğin Ay yerleşkeleri ve bilim üsleri için son derece değerlidir.

Dünya’ya Ay’dan bakmak

“Biri bizi gözetliyor” anlayışında, Ay mesafesinden Dünya’ya elektromanyetik tayfın geniş bir yelpazesinden sürekli bakabilmek, henüz erken uyarılarını tam alamadığımız bazı küresel doğal afetlerin izlenmesine elbette katkı sağlayabilir. Berberin “ayna tutması” ile ancak görebildiğimiz “ensemiz” gibi, Ay teleskopları da yeryüzünden göremediklerimize ışık tutabilir.

Ay, Dünya ve bilimsel anlamı

Ay, Güneş Sistemi’nde çevresinde dolandığı gezegene en yakın olan doğal uydulardan biridir. Bu nedenle birçok gökbilimci Dünya ile Ay’ı, sıradan bir gezegen-uydu ikilisi........

© Akademik Akıl