20. Yüzyılın ekonomi politiğinde temel sorulardan biri şuydu: “Petrol kimde?” Çünkü 20. yüzyılda güç, büyük ölçüde enerjinin akışını kontrol edebilmekten geçiyordu. 21. Yüzyılda ise sorular çoğalıyor: Veri kimde? Veriyi kim işliyor? Çipi kim üretiyor? Algoritmayı kim kontrol ediyor? Ve ortaya çıkan ekonomik değeri kim alıyor?

Dr. İbrahim Cevizli/ Bozok Üniversitesi

Geçtiğimiz yüzyılın ekonomik ve siyasi tarihini tek bir hammadde üzerinden okumaya çalışsaydık, petrol kuşkusuz en güçlü adaylardan biri olurdu.

Çünkü petrol 20 yüzyılda sanayi üretiminden ulaşıma, savaş ekonomisinden uluslararası ticarete kadar modern ekonominin damarlarında dolaşan temel kaynaklardan biri hâline gelmişti. Öyle ki petrolün nerede bulunduğu, hangi güzergâhlardan taşındığı ve hangi ülkelerin bu kaynak üzerinde söz sahibi olduğu yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda jeopolitik bir meseleydi.

Nitekim petrolün gücü yalnızca enerji sağlamasından kaynaklanmıyordu. Petrolün uluslararası ticarette ağırlıklı olarak dolar üzerinden fiyatlanması ve petrol gelirlerinin küresel finansal sisteme geri dönmesi, enerji ile para sistemi arasında güçlü bir bağ oluşturdu. Literatürde "petrodolar"olarak ifade edilen bu yapı, doların küresel hâkimiyetini destekleyen unsurlardan biri olarak değerlendirildi.

Nitekim 1973 petrol krizi, enerjinin nasıl ekonomik ve siyasi bir güç aracına dönüşebileceğinin belki de en çarpıcı örneğiydi. Petrol arzındaki kesintiler fiyatları birkaç ay içerisinde yaklaşık dört katına çıkarırken enerji bağımlılığının ülkelerin ekonomik ve siyasi kırılganlıklarını nasıl artırabileceğini bütün dünyaya gösterdi.

Çünkü petrol artık yalnızca bir enerji kaynağı değildi. Aynı zamanda güçtü.

Fakat dünya değişiyor.

Sanayi çağının üzerine artık dijital bir ekonomi inşa ediliyor. Elbette fabrikalar, limanlar ve petrol kuyuları önemini kaybetmiş değil. Ancak ekonomik değerlerin yanına artık bulut sistemleri, dijital platformlar, algoritmalar, yarı iletkenler ve yapay zekâ modelleri de eklenmiş durumda. İşte tam bu noktada son yıllarda sıkça duyduğumuz bir benzetme karşımıza çıkıyor: "Veri, yeni petroldür."

Peki gerçekten öyle mi?

Daha da önemlisi, petrol çağında........

© Açık Görüş