İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Nevile Henderson’un İstanbul’dan Curzon’a gönderdiği 13 Temmuz 1923 tarihli gizli yazısı, Ankara’ya yeni atanan Sovyet büyükelçisi Souritz (Yakov Zaharoviç Suriç) ile Türk-Sovyet ilişkileri hakkındadır (FO 424, 257, s. 328-329, Belge: 507). Sovyet elçisi Aralof’un geri çağrılmasından sonra Ankara’ya atanan Souritz, 1934 yılına kadar, kesintisiz 11 yıl Sovyet Büyükelçisi olarak görev yapmıştır. O, Mustafa Kemal ve diğer Türk devlet adamları ile arasını gayet iyi tutmuştur. Henderson, başlangıçta özetle şunları yazar: ‘Yaklaşık iki aydır Aralof’tan boşalan büyükelçilik görevine Souritz atanmıştır. İstanbul’a gelen Sovyet elçisi, 10 Temmuz 1923’te İstanbul’dan Ankara’ya hareket etmiştir’. Onun hakkında fazla bilgisi olmadığını, onun Sovyet Dışişlerinde bazı önemli makamlarda bulunduğunu, en son görevinin Christiana’da ticari temsilci olduğunu ve aslında Çin’e tayin edildiğini, ancak Ankara Büyükelçiliği önerilince bu görevi kabul ettiğini’ yazar. İstanbul’da bir seri mülakat vermis, Türk ve Rusların büyük acılar çektiğini belirtmiştir. İstanbul’daki Rus sürgünleri hakkında da Sovyet Hükümetinin genel bir af çıkaracağını, belli bir süre içinde ülkelerine dönebileceklerini belirtmiştir. İngiliz-Rus ilişkileri hakkında ise son derecede ketum davranmıştır. Israra rağmen bu konuda kendisinin ağzından bilgi alınamamış, Sovyet Dışişlerinin bu konuda yaptığı açıklamaya bakılmasını söylemiştir. Lozan’da Türk delegasyonunun Boğazlar meselesiyle ilgili olarak Rus planının reddetmesi iki ülke arasında bir gerginliğe sebep olmuştur. Buna ek olarak, Türk hükümeti Rus gemilerinin Türk limanlarını ziyaret etmesine de yasak getirmiştir. Büyükelçinin çözmesi gereken ilk sorun budur’.

Henderson, raporuna şöyle devam........

© 9 Eylül Gazetesi