İzmir’deki İngiliz konsolos yardımcısı Edwyn Cecil Hole, Türk ordusunun İzmir’e girdikten sonraki süreçte yaşanan olayların şahidi olarak İngiliz Yüksek Komisyonuna hitaben bir rapor hazırlamıştır. Onun hazırladığı bu rapor, hem İzmir yangını hem de 9 Eylül sonrasında İzmir’de yaşanmış olaylar açısından önemli bir belge olarak kabul edilmiştir. Özellikle İngiliz sigorta şirketleri yangından doğan tazminatlar açısından onun raporunu hukuki belge olarak kullanmışlardır. Bu raporun basılı bir sureti, İngiliz Yüksek Komiseri Horace Rumbold’dan Curzon’a gönderilen 18 Eylül 1922 tarihli gizli yazının ekinde bulunmaktadır (FO 424, 254, s.318-320, Belge No: 595).

Rumbold, üst yazısında: ‘İzmir'de yakın zamana kadar konsolos yardımcısı olarak görev yapan Sayın Hole'un (Edwyn Cecil Hole), o şehirde son zamanlarda meydana gelen olaylarla ilgili raporunu ekte Lord Hazretlerine iletmekten onur duyuyorum. Sayın Lordumun dikkatini, Bay Hole'un Yunanlıların geri çekilme sırasında işlediği vahşetlerle ilgili yaptığı açıklamalara çekmek isterim. Bay Hole bana sözlü olarak, bazı yerlerdeki Yunanlıların camilerde Müslümanları toplayıp daha sonra ateşe verdikleri yönündeki iddiaların doğru olduğuna inanmak için nedenleri olduğunu bildirdi. Amiral Brock, Yunanlıların davranışlarını en sert şekilde kınayan ifadelerle benimle konuştu. Öte yandan, Türk birliklerinin İzmir'e gelmesiyle birlikte gelen düzen ve disiplin dönemi kısa sürdü. Türkler kısa süre sonra eski hallerine döndüler ve Ermeni Mahallesinde bir katliama başladılar. Görünüşe göre bazı Ermeniler, Yunan kuvvetlerinin bıraktığı askeri malzemelerden bomba temin etmişlerdi.

Bay Hole'un, Ermeni mahallesinde başlayan ve şehrin Avrupa mahallesini yok ederek sona eren yangının kökenine dair anlatımı, Türklerin Hristiyan mahallesini yok etme konusunda kasıtlı niyetleri olduğuna dair hiçbir şüphe bırakmıyor. Bu süreç, Türklerin sahip olduğu yabancı düşmanlığının kesin bir kanıtıdır. Muhtemelen amaçları, gelecekteki İzmir'in Türk unsurlarından arındırılmış, tamamen Türk bir şehir olmasıdır. İzmir'in yıkımına yol açan koşullar İstanbul'da son derece kötü bir izlenim bırakmıştır ve buradaki yabancı kolonilerde de büyük endişeye neden olmaktadır’ demektedir. Bay Hole’un raporunu Ek’te sunmuştur.

‘Sayın Hole'un İzmir'deki olaylarla ilgili muhtırası

Eylül ayının başlarında İzmir'deki durum kritik bir hal almıştı; Yunanlıların savaşma fikrinden tamamen vazgeçtikleri ve düzensiz bir şekilde geri çekilmeye başladıkları açıkça görülmüştü. İç bölgelerden aşağı inerken geçtikleri her kasabayı yaktılar ve işledikleri vahşetlere dair birçok güvenilir kanıt bulunmaktadır. İki İngiliz demiryolu çalışanı, Menderes Vadisi'ni işgal eden Yunan artçı birliklerinin içinde yakalandı. Bunlar, sistematik yıkım çalışmaları sırasında Yunan birliklerine eşlik etti. Demiryolu hattının görüş alanındaki her köy yakıldı ve kaçmayı başaramayan Türk sakinleri katledildi. Bu birlik (Yunan) daha sonra 10'unda........

© 9 Eylül Gazetesi