İngiliz gizli belgeleri arasında Maarif Vekili Rıza Nur’un 1922 Moskova ziyaretiyle ilgili olarak R.M.Hodgson’un Moskova’dan the Earl to Balfour’a gönderdiği 10 Temmuz 1922 tarihli kısa bir rapor bulunuyor (FO 424, 254, s.42, Belge No: 47). R.M. Hodgson raporunda ‘’burada (Moskova’da) mümkün olan tüm araştırmaları yaptım ve Ankara ile Sovyet Rusya arasında yeni bir gizli anlaşma olduğuna dair raporu doğrulayan herhangi bir bilgiye rastlamadım’ demektedir. İngilizler, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Anlaşmasından başka, Sovyetler ile Ankara Hükümeti arasında 1922 yılında gizli ve yeni bir anlaşmanın yapılıp yapılmadığını öğrenmek istiyorlar. Hâlbuki ÇEKA, Moskova’daki Türk Büyükelçiliğine casusluk yaptığı gerekçesiyle baskın yaparak Türk diplomatları tutuklayınca, TBMM, Büyükelçi Ali Fuat Paşa’yı Türkiye’ye geri çağırmıştı. Daha sonra bu sorunun çözümü için Mart 1922’de Rıza Nur’un başkanlığında bir heyet, Moskova’ya gönderilmişti. Sorunun özü bu olmasına rağmen, İngilizler Rıza Nur’un Sovyet Ruslar ile bir anlaşma yapmak üzere gönderildiğinden şüphelendiler. Hodgson, bu konuda Moskova’da basını taramıştır: ‘’ 7 Temmuz 1922 tarihli Izvestia gazetesinde Rıza Nur’un Harkov yoluyla Moskova’ya geldiği haberi yayınlanıyor. Rıza Nur, Harkov’da, Türk Hükümetinin temsilcisi sıfatıyla Türk-Ukrayna anlaşmasını onaylıyor. Rıza Nur’un bir diplomat heyetiyle birlikte geldiği ve Mustafa Kemal’den Lenin’e kişisel bir mektup getirdiğinden söz ediliyor. Karahan ile Rıza Nur arasındaki görüşme iki saat sürmüştür ve görüşme ‘çok dostça’ geçmiştir’’. Hodgson, Rıza Nur’un Moskova ziyaretinin asıl amacının ne olduğunu öğrenmeye çalışacağını ifade ediyor.

İngiliz Yüksek Komiser Vekili Neville Henderson, İstanbul’dan the Earl to Balfour’a gönderdiği 25 Temmuz 1922 tarihli bir raporda (belge no:96), ‘’20 Haziran’da yapılan gizli Rus-Türk anlaşmasının’’ metnini ele geçirdiği belirtiyor ve anlaşmanın maddelerini özetliyor. Bu anlaşmayı Sovyet Hükümeti adına Ankara’daki Sovyet temsilcisi Aralof, Türk hükümeti adına da Kazım Paşa ile Yusuf........

© 9 Eylül Gazetesi