Asırlar boyu Konfüçyüs felsefesinin hâkim olduğu güçlü bir medeniyet nasıl oldu da Afyon Savaşları sürecinde küçük bir ada devleti olan İngiltere karşısında ağır bir yenilgiye uğradı? 100 yıl süren aşağılanma dönemini yaşadı? Döneminde dünyanın en büyük ekonomisi, en gelişmiş bürokrasisi ve en zengin üretim kapasitesine sahip Çin neden Sanayi Devrimi’ni gerçekleştiremedi? Çin o zor dönemden bugüne ne dersler çıkardı?

ÇİN’İN İMPARATORLUK GEÇMİŞİ

Ming hanedanının Çin’i, 15. yüzyılın başlarında dünyanın en ileri medeniyetlerinden ve ekonomilerinden biriydi. Konfüçyüsçülük, liyakate dayalı bürokrasiyi, eğitimli devlet adamlarını, toplumsal düzeni ve merkezi otoriteyi öne çıkarıyordu. Bu anlayış sayesinde felsefe devleti Çin, dönemin birçok devletinden farklı olarak güçlü bir idari yapı ve istikrarlı bir yönetim sistemi kurmuştu. Hristiyan Avrupa ise aynı dönemde dinin dogması altında feodal savaşlar ve siyasi parçalanmışlıkla uğraşırken Ming Hanedanı güçlü bir merkezi devlet, gelişmiş bürokrasi, yüksek üretim kapasitesi ve dünyanın en büyük şehirlerine sahipti. Nüfus, sanayi üretimi, şehirleşme, mühendislik ve ticaret hacmi bakımından Çin, 15. yüzyılda Batı’nın çok önünde bulunuyordu. Nüfusu 70 milyon civarındaydı ve küresel üretimin % inden fazlasını üretiyorlardı. Aynı dönemde İngiltere’nin payı %2, Osmanlı İmparatorluğunun payı %4 civarındaydı.

Kâğıt, matbaa, pusula ve barut gibi teknolojiler yüzyıllar önce Çin’de geliştirilmişti. Özellikle denizcilikte Çin, açık ara öndeydi. Çin’in 16.yüzyılda zengin denizci geleneğe sahip olduğunu hatırlatmakta fayda var. Gök Atlasını Avrupa’dan 500 yıl, çok direkli yelkenli gemilerde sızdırmaz bölme uygulaması ile omurga üzeri gemi dümenini 300 yıl, manyetik pusulayı 100 yıl önce başardılar. Çin tersaneleri binlerce denizci taşıyabilen çok güverteli gemiler inşa ederken Avrupalılar hâlâ Atlantik Okyanusunun sınırlarını keşfetmeye çalışıyordu. Coğrafi keşifler denince aklımıza 15’inci yüzyıl keşifleri gelir. Bu, aslında batı merkezci, ideolojik bir kavramdır. Burada söz konusu olan Avrupalıların ilkleridir. İnsanlığın değil. Bu kıtalar önceden diğer medeniyetler tarafından keşfedildi. Egemen ve hegemon Batı, daha sonraki üstünlüğüne dayanarak, kendi ilklerini insanlığın ilkleri gibi dayattı ve bunda başarılı oldu. Örneğin Hindistan’ı keşfettiğini bildiğimiz Portekiz, neden Çin’i keşfedememiştir? Zira batılılar sadece kendilerinden ilkel kavimlerin yaşadığı, daha doğrusu sömürgeleştirebilecekleri alanları keşfettiler. 16’ncı yüzyıl başında Portekizli denizciler Çin’e ulaştıklarında, onları gören Çin İmparatoru Wang Yang Mi, “barbarlar geldi” demişti. Çin’in üstün uygarlığı karşısında, Portekizliler orayı keşfedemeden geri döndüler.

Bu dönemde Müslüman bir Denizci olan Amiral Zeng He (Çinliler Çıng Hı olarak telaffuz ediyor) komutasında 60 gemilik, 27 bin askerlik filo ile 1405-1433 arasında 28 yıl boyunca Hint Okyanusu ve Pasifik Okyanusu’nda donanma ve ganbot diplomasisi uyguladı. Çok başarılı oldu. Ancak anlamsız bir şekilde denizcilikteki bu başarıyı devam ettirmediler ve denizcilikleri imparatorluk geleneğine dönüşemedi. Zeng He’nin büyük başarısına rağmen denizlerden geri çekilme ve donanmayı yok etme sürecine girmelerinin nedenleri bugün de tartışılıyor. Denizden uzaklaşmalarının nedenleri arasında, İmparatorun başına gelen bir seri felaketin sorumlusu olarak kâhinlerinin donanmayı göstermesi; Muhtemel sömürgelerde Büyük Çiçek, yani Çin’in sahip olmadığı yeni bir şey olmadığı gerekçesi ile içine kapanması; Amiral Zeng He ve ona yakın güç çevrelerinin deniz aşırı topraklarda kuracağı, özerkliğe sahip yönetim birimlerinin zamanı gelince anavatana karşı bağımsızlık ve güç mücadelesine girişebileceği nedenleriyle donanmanın varlığının ortadan kaldırıldığı tezleri gösteriliyor.

18.yüzyılın başlarında Çin pek çok alanda duraksamaya rağmen hâlâ dünyanın en büyük ekonomik merkezlerinden biriydi. Nüfusu Avrupa’nın tüm büyük devletlerinden daha kalabalık, iç pazarı daha geniş, çay, ipek ve porselen üretimi ise küresel ölçekte rakipsizdi. Ancak ekonomik büyüklük ile teknolojik üstünlük aynı şey değildi. Çin zenginliğini yüzyıllardır süregelen tarımsal üretim, zanaat ve ticaret ağlarından elde ederken Avrupa, özellikle İngiltere, Sanayi Devrimi ile bambaşka bir dönüşüm yaşıyordu. Buharlı makineler, modern tersaneler, demir-çelik üretimi, seri imalat ve yeni silah teknolojileri Batı’nın askeri ve ekonomik gücünü kökten değiştiriyordu. Çin ise dünyanın merkezi olduğu inancıyla geleneksel düzenini korumaya devam ediyor, değişen güç dengelerini yeterince kavrayamıyordu. 1820’de Çin dünya nüfusunun yaklaşık 7’sine, dünya ekonomisinin 3’üne ve dünya imalat üretiminin yaklaşık 0’una sahipti. Buna karşılık İngiltere birinci sanayi devriminin sahibi olmasına rağmen dünya ekonomisinin yalnızca %6’sını oluşturuyordu. Ancak İngiltere ekonomik büyüklükte değil, teknolojik ve askeri güçte çok öndeydi.

Çin, 18. yüzyılda Qing Hanedanı sırasında Avrupa’nın reform, aydınlanma, Fransız devrimi ve sanayi devrimlerini izleyen modernleşme ve atılım yıllarında süratle zayıfladı ve İngiltere’nin liderliğindeki Avrupalı emperyalistlerin ve Japonya’nın sömürgesine dönüştü. Bu gerileme tamamen dış güçlerin müdahalesi ile olmadı. Avrupa yağmalama, sömürgeleştirme ve merkantilizmin kapitalizm ve emperyalizm aşamasına geçmesi ile çok güçlenmişti. Sonunda Çin’de imalat sektörü geriledi, teknoloji üretilemedi ve sanayi devrimleri ıskalandı. Binlerce yıllık devlet geleneğine, güçlü bürokrasisine, yüksek kültüre sahip olmasına rağmen Çin, birkaç bin kilometre öteden gelen ve bir ada devleti olan İngiltere karşısında mağlup oldu. Üstelik bu savaşın konusu toprak değil, afyondu. Afyon savaşları ile Çin’in aşağılanma dönemi başladı. Söz konusu süreç, Çin’i zaten kopuk olduğu denizlerden tamamen uzaklaştırdı.

AFYON SAVAŞLARININ ARKA PLANI

18.yüzyılın sonları ve 19. yüzyılın başlarında Çin’in, çay, ipek ve porselen gibi ürünleri Avrupa’da büyük talep görüyordu. Ancak Çin yönetimi Avrupa mallarına sınırlı ilgi gösteriyor, ticaret büyük ölçüde gümüş karşılığında yürütülüyordu. Bu durum özellikle İngiltere için ciddi bir ticaret açığı yaratmıştı. Afyon Savaşları bu çelişkinin en çarpıcı sonucu olarak ortaya çıkacaktı. İngiltere sorunu çözmek için Hindistan’da ürettiği afyonu Çin’e kaçak yollarla sokmaya başladı. Başlangıçta sınırlı olan ticaret kısa sürede devasa boyutlara ulaştı. Milyonlarca Çinli afyon bağımlısı haline gelirken ülkenin gümüş rezervleri hızla erimeye başladı. Devlet gelirleri zayıfladı, bürokraside yolsuzluk arttı ve askeri disiplin bozuldu. Afyon meselesi artık yalnızca bir sağlık sorunu değil, doğrudan devlet güvenliğini tehdit eden bir kriz haline gelmişti.

1839’daki Birinci Afyon Savaşı öncesinde Çin nüfusunun küçük bir bölümü afyon bağımlısıydı. Tarihçilerin tahminlerine göre yaklaşık 400 milyonluk nüfus içinde düzenli afyon kullananların sayısı 4–12 milyon arasında, yani nüfusun yaklaşık % 1–3’ü, en yüksek tahminlerle ise %5’i civarındaydı. Ancak sorun kullanıcı sayısından çok, afyonun devletin ekonomik ve idari yapısını çökerten etkisiydi. Gümüş ithalat ile ülke dışına çıkarken para arzı daraldı, vergi tahsilatı zorlaştı, köylünün vergi yükü arttı ve Qing maliyesi ciddi biçimde sarsıldı. Aynı dönemde afyon kullanımı memurlar, askerler, tüccarlar ve zanaatkârlar arasında yaygınlaşarak iş gücü verimliliğini düşürdü ve kaçakçılığın büyümesiyle liman görevlileri, gümrük memurları ve yerel yöneticiler arasında rüşvet ve yolsuzluk hızla arttı.

1. VE 2. AFYON SAVAŞLARI

Qing hanedanı afyonun yarattığı yıkıcı etkileri durdurmak için ticaretini yasakladı. İmparatorun özel temsilcisi Lin Zexu 1839 yılında Kanton ‘da İngiliz tüccarlara ait büyük miktarda afyona el koyarak imha ettirdi. Londra yönetimi bu olayı ticaret özgürlüğüne yönelik bir müdahale olarak değerlendirdi ve askeri güç kullanmaya karar verdi. Ortaya çıkan çatışma yalnızca afyon ticaretiyle ilgili değildi. Mücadele sanayi devrimini gerçekleştirmiş ve küresel deniz gücü haline gelmiş Batı ile geleneksel düzenini korumaya çalışan Çin arasındaki güç dengesizliğiydi. Buharlı savaş gemileri, modern topçu sistemleri ve sanayi üretimiyle desteklenen İngiliz askeri gücü karşısında Qing İmparatorluğu hazırlıksız yakalandı. Böylece Çin’i “Yüzyıllık Aşağılanma” dönemine sürükleyecek trajedi tam da Osmanlı’da İngiltere’nin yarı sömürgesi durumuna düşülen 1838 Baltalimanı Serbest Ticaret Anlaşmasının imzalanmasından bir yıl sonra başlamış oldu. (Osmanlının çöküşü ile Çin’in çöküşü büyük benzerlikler içeriyor.)

Birinci Afyon Savaşında (1839–1842), Kraliyet Donanması Çin’in kıyı savunmasını kısa sürede çökertti ve önemli limanları ele geçirerek Yangtze Nehri üzerinden Nanjing’e kadar ilerledi. Savaşın sonunda imzalanan Nanjing Antlaşması (1842) ile Hong Kong İngiltere’ye bırakıldı, beş liman yabancı ticaretine açıldı, Çin ağır tazminat ödemeyi kabul etti ve “Eşitsiz Antlaşmalar” dönemi başladı. Ancak bu........

© 12punto