Baltıklar’a yerleşeli beşinci yılım. İş-eğitim gibi sebeplerle yaşadığım İspanya ve İtalya ardından bambaşka bir coğrafya benim için Baltıklar. Evet Baltıklar’ın sessiz yıldızı Letonya’da beş yıl geçti ama bu coğrafyanın mazisi bende çok daha eski. İlk kez ayak bastığım 2009 yılından bu yana çok şey değişmiş olsa da sisli ormanlar ve turbalıklar arasında Avrupa’nın son paganları geleneklerini sürdürmeye devam ediyor.

Baltıklar; Litvanya, Letonya ve Estonya’dan oluşan, Kuzey Avrupa’da Baltık Denizi kıyısında yer alan bir bölge ve kültürel, coğrafi, mimari ve tarihi açıdan Avrupa’nın en özgün kesişim noktalarından biri. “Baltık” sözcüğünün kökenine dair birkaç temel teori var. Germen dillerindeki belt (boğaz, dar deniz geçidi) sözcüğüyle ilişkili olduğu ve Danimarka boğazlarına (Belts) atıf yapıldığı ya da Hint-Avrupa kökenli bhel (beyaz, parlak) kökünden geldiği ve Baltık Denizi’nin açık, parıltılı sularını tanımladığı ya da daha zayıf kabul gören bir teoriye göre bölgedeki erken dönem Baltık kabilelerinin isminden türediği öne sürülse de en yaygın kabul gören görüşe göre adın Orta Çağ Latincesinde kullanılan “Mare Balticum” ifadesinden türediği düşünülüyor. Bu terimin, 11. yüzyılda Alman tarihçi Adam von Bremen tarafından yazılı kaynaklarda ilk kez sistemli biçimde kullanıldığı görülüyor. Sonuç olarak “Baltık” adı, önce denizi tanımlamak için ortaya çıkmış, zamanla bu denizin çevresinde yaşayan Estonya, Letonya ve Litvanya için coğrafi ve kültürel bir üst kimlik haline gelmiş; yani ülkeler adını denizden alıyor, deniz adını ise tarihsel ve dilsel etkileşimlerin birleşiminden.

Coğrafi olarak sık ormanlar, göller, bataklıklar ve uzun sahil şeritleriyle karakterize edilen Baltıklar, kültürel açıdan Paganik ve Fin-Ugor kökleriyle Alman, İskandinav ve Slav etkilerinin harmanlandığı zengin bir mirasa sahip. Tarih boyunca Töton Şövalyeleri, İsveç Krallığı, Rus İmparatorluğu ve Sovyetler Birliği gibi büyük güçlerin egemenliği altında kalan Baltık ülkeleri, bu çok katmanlı geçmişin izlerini mimaride, dillerde ve toplumsal yapıda taşıyor. 20. yüzyılda Sovyet döneminin ardından bağımsızlıklarını yeniden kazanan bu ülkeler, günümüzde Avrupa Birliği ve NATO üyesi olarak demokratik, dijitalleşmiş ve Batı ile güçlü bağlar kuran tipik birer Kuzey Avrupa devletleri; ancak Rusya ile tarihsel ve jeopolitik ilişkiler, bölgenin sosyo-politik dinamiklerinde hâlâ önemli bir rol oynuyor.

Bugün Avrupa’nın son paganlarını biraz daha yakından tanımaya çalışalım. Baltık Paganizmi, Estonya, Letonya ve Litvanya topraklarında Hristiyanlık öncesi dönemde var olan, doğa merkezli ve çoktanrılı inanç sistemlerinin genel adı diyebiliriz ve Avrupa’da en geç Hristiyanlaşan Pagan geleneklerden biri olmasıyla da dikkat çekiyor. Bu inanç sistemi; ormanlar, nehirler, taşlar, ateş ve gök cisimleri gibi doğal unsurların kutsal kabul edildiği animistik bir dünya görüşüne dayanıyor ve tanrılar ile atalar ruhlarının günlük yaşamla iç içe olduğuna inanılıyor. Litvanya’da Perkunas (gök gürültüsü tanrısı), Dievas (göksel tanrı) gibi figürler öne çıkarken; Letonya’da Dievs, Mara ve Laima, Estonya’da ise daha çok ruhlar ve doğa varlıkları etrafında şekillenen inançlar görülüyor. 13. yüzyılda Haçlı Seferleri (Baltık Haçlı Seferleri veya Kuzey Haçlı Seferleri olarak da bilinir) ve Töton Şövalyeleri aracılığıyla zorla Hristiyanlaştırılmasına rağmen, Baltık Paganizmi halk gelenekleri, folklor, şarkılar (özellikle dainalar) ve mevsimsel ritüeller yoluyla uzun süre yaşamış; günümüzde ise bilhassa Litvanya’da Romuva, Letonya’da ise Dievturiba gibi modern Neo-Pagan akımlar aracılığıyla kültürel bir kimlik unsuru olarak yeniden canlandırılmaya devam ediyor.

Tüm Baltık ülkeleri içerisinde Pagan kültürünü hala çok daha canlı tutabilmeyi başaran kuşkusuz Letonya. Ülke, zengin kültürel ve tarihi miraslarının yanı sıra mimari açıdan da öne çıkıyor. Öyle ki Letonya’ya “Avrupa’nın Art Nouveau Başkenti” desek yanlış olmaz ki ünlü tarihçimiz sayın İlber........

© 12punto