menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Akla ve mantığa tamamen aykırı bir şeyin doğada rolü olabilir mi?

141 0
08.11.2026

Akla ve mantığa tamamen aykırı bir şeyin doğada rolü olabilir mi?

Matematikçileri, özellikle de sayılar teorisiyle uğraşan matematikçileri yaramaz çocuklara benzetmek mümkün. Ellerine sayıları alıyorlar ve tamamen serbest vezinde başlıyorlar onlarla oynamaya.

Böyle oyunlar oynayanlardan biri bundan 2 bin yıl önce Mısır’da bir Yunan uygarlığının devam ettiği dönemde İskenderiye’de yaşamış olan Diophantos’tu.

Şöyle bir hayal kurdu: Bir negatif sayının karekökü bulunabilir miydi? Veya şunu hayal etti: Herhangi bir sayının karesi negatif olabilir miydi?

Elbette ikisi de olabilirdi; ama kağıt üzerinde. Bu çeşit sayılara bugün matematikçiler “karmaşık sayılar” adını veriyor.

Tanımı şöyle yapılıyor: Bir bölümü gerçel (reel) ve bir bölümü sanal (imaginery) sayıdan oluşan sayılar…

Bu çeşit sayıları kağıda geçiren ilk isimlerden biri oydu; ama ondan çok sonra İtalyan matematikçi Gerolamo Cardano, 1545 yılında, yani neredeyse 500 yıl önce bu konsepti Ars Magna adlı kitabında yazdı. Ondan bir süre sonra Rafael Bombelli adlı bir başka İtalyan matematikçi bu karmaşık sayıların birbirleriyle nasıl çarpılacağına dair kuralları geliştirdi.

Karmaşık sayılar, akla ve mantığa pek uygun sayılar değildi. Bir çeşit fikir cimnastiği gibi görüldüler.

Öyle ya, her şeyin doğada bir karşılığı olmalıydı. Hadi negatif sayıları anladık, onlara doğada bir karşılık buluyorduk ama karesi negatif olan bir sayı doğada olabilir miydi?

Bu sayılara “sanal sayı” (imaginary numbers) adını felsefenin ve matematiğin dev ismi René Descartes taktı. Bu ismi aşağılayıcı bir terim olarak kullanıyordu; böyle sayıların gerçekte olamayacağını anlatıyordu.

Ama aradan zaman geçti, bir başka büyük matematikçi, Leonhard Euler ve onun arkasından Carl Friedrich Gauss, sanal sayılara ciddi itibar kazandırdı. Bu sayılar artık matematiğin içine girmişti.

Derken Öklid dışı geometriler ortaya çıkmaya başladı ve Caspar Wessel ile ondan sonra William Rowan Hamilton adlı matematikçiler bu sayıların geometride yeri olduğunu gösterdiler.

Kafanız karıştı değil mi?

Bir şeyin karesini almak, kenarları eşit uzunlukta bir dörtgenin (karenin) alanını bulmak anlamına gelir. Bir alan ölçüsü nasıl olur da negatif olabilir? Öklid’in üç boyutlu geometrisinde böyle bir şeye izin verilemez. Geometrik varlıkların tamamı pozitif değer taşır.

Peki ya dördüncü bir boyut eklersek? Hatta beşinci, altıncı… boyutları eklersek? İşte o zaman negatif değerler anlamlı hale geleblir.

Peki doğada var mı dördüncü boyut? Evet, var.

Biz şu anda dört boyutlu bir evrende yaşıyoruz. Üç boyutu gözümüzde canlandırabiliyoruz ama aslında en, boy ve yükseklikten oluşan bu üç boyuta bir de zaman boyutunu eklemeliyiz. Çünkü üç boyutlu evrende sürekli hareket halindeyiz ve hareketimizin süresini de zamanla ölçüyoruz. Dolayısıyla, aklımıza çok yatmasa da, aslında bu dört boyutlu evrende negatif sayılar var. Bu evrende “şimdi”den bakınca “biraz önce” negatifte kalıyor.

Bu söylediğim mantıklı gibi duruyor olabilir ama çok önemi yok. Çünkü diyelim ki fizikte “biraz önce”nin çok da önemi yok; “şimdi” önemli, hatta gelecek önemli.

Örneğin Isaac Newton’un kurduğu mekanik evren bize “şimdi”ye bakarak geleceği mükemmel bir biçimde tahmin eder. Bir sonraki dolunayın tarihini dakikası........

© 10 Haber